Zamknięcie działu 8

Słowniczek działu

Anamorfoza — skrajne perspektywiczne zniekształcenie obrazu, czytelne tylko z jednego kąta.
Attyka (polska) — ozdobna ścianka ponad gzymsem kryjąca wysoki dach.
Budowla centralna — budowla z symetrycznym planem centralnym, bez kierunku podłużnego.
Buon fresco — malowanie na świeżym tynku; farba wiąże się chemicznie z podłożem.
Cartone — rysunek 1:1 do przeniesienia kompozycji na podłoże.
Drzeworyt — grafika wypukłodrukowa z drewnianego bloku.
Herringbone (jodełka) — technika murowania cegłami ukośnymi, samonośna; kopuła florencka Brunelleschiego.
Ignudo — nagie atletyczne postaci w Kaplicy Sykstyńskiej Michała Anioła.
Kaplica Zygmuntowska — mauzoleum Jagiellonów na Wawelu (1519–33, Berrecci); wzorzec renesansu w Polsce.
Kontrapost (renesansowy) — ciężar ciała na jednej nodze, biodra i ramiona w lekkim skręcie; naturalna, żywa poza.
Loggia — otwarta galeria na piętrze z kolumnadą lub arkadami.
Manieryzm (w architekturze) — świadome naruszanie klasycznych reguł przez artystę, który je doskonale zna.
Miedzioryt — grafika wklęsłodrukowa: ryty wzór wypełniony farbą, odciśnięty na papierze.
Neoplatonizm florencki — filozofia (Ficino, Pico) łącząca Platona z chrześcijaństwem; piękno fizyczne jako odblask boskiego.
Non-finito — nieukończona rzeźba; figura wyłaniająca się z kamienia; Michał Anioł.
Perspektywa linearna — geometryczna metoda rzutowania głębi na płaszczyznę; linie zbiegają się w punkcie zbiegu.
Pilaster — płaski element wbudowany w ścianę, imitujący kolumnę; funkcja dekoracyjna.
Pilastry (porządek) — systemy proporcji kolumny: dorycki, joński, koryncki, toskański, kompozytowy.
Portyk — zadaszona przestrzeń przed wejściem, wsparta na kolumnach.
Portyk arkadowy — rząd łuków na kolumnach; element dziedzińców zamkowych.
Punkt zbiegu — punkt na linii horyzontu, ku któremu zbiegają się równoległe linie perspektywiczne.
Renesans lubelski — regionalna odmiana renesansu polskiego z gęstą dekoracją stiukową.
Rustyka — wypukłe, surowo obrobione bloki kamienne na fasadzie; efekt siły i monumentalności.
Scorcio — skrót perspektywiczny; postać pod ostrym kątem do obrazu.
Sfumato — rozmywanie konturów i przejść tonalnych; technika Leonarda.
Sgraffito — dekoracja elewacyjna przez zdrapywanie warstwy tynku; dwubarwny wzór.
Sotto in su — skrót perspektywiczny „z dołu w górę"; stosowany w malarstwie stropowym.
Stanza — komnata papieska; Stanze Rafaela w Watykanie.
Tempietto — okrągła kaplica Bramantego (Rzym, ok. 1502); wzorzec proporcji renesansowych.

W pigułce

Dział 8 — Sztuka renesansu — przebiega po linii: Florencja XV wieku (Brunelleschi, Ghiberti, Donatello, Masaccio) → Florencja i Wenecja drugiej połowy XV w. (Botticelli, Piero, Mantegna, Alberti) → Rzym i Mediolan XVI w. (Leonardo, Michał Anioł, Rafael) → Rzym (Bramante, kopuła Piotrowej) i Wenecja/Vicenza (Palladio) → renesans północny (Dürer, Holbein, Bosch) → Polska (Wawel, Kaplica Zygmuntowska, attyka, sgraffito).

Kluczowe idee przewodnie:

Humanizm = człowiek jako miara; antyk jako wzorzec; artysta jako intelektualista.
Perspektywa linearna = narzędzie wiarygodności przestrzennej; odkryta/skodyfikowana przez Brunelleschiego.
Kontrapost = naturalna poza ciała; dziedzictwo hellenistyczne wskrzeszone przez Donatella i Michała Anioła.
Sfumato = poetyka nieokreśloności; tajemnica wyrazu twarzy Leonarda.
Fresk = technika monumentalna; wymagająca szybkości i pewności ręki.
Renesans jako zjawisko europejskie: każdy region wziął z Italii to, co mu odpowiadało, i dołożył lokalne tradycje.

Sprawdzian działowy

Wymień trzech artystów quattrocenta florenckiego i jedno przełomowe dzieło każdego.
Wyjaśnij różnicę między perspektywą linearną a kontrapostem — czego dotyczą i jakie problemy rozwiązują.
Oceń na skali od „liryczny i filozoficzny" do „anatomiczny i dramatyczny" czterech malarzy: Botticelli, Piero della Francesca, Mantegna, Leonardo da Vinci. Uzasadnij pozycję każdego.
Opisz Kaplicę Sykstyńską: kto ją namalował, kiedy, co przedstawia sklepienie, czym jest Stworzenie Adama.
Co łączy Tempietto Bramantego, kopułę bazyliki Piotrowej i Willę Rotonda Palladia? Podaj jedną wspólną cechę architektoniczną i jedno wspólne źródło inspiracji.
Wyjaśnij, dlaczego Bosch nie jest surrealistą. Wskaż, w jakiej tradycji artystycznej i intelektualnej go umieszczamy.
Opisz Kaplicę Zygmuntowską: kto ją zaprojektował, kiedy, gdzie stoi, jakie ma cechy formalne.
Co to jest attyka polska? Podaj przyczynę jej powstania i przykład budowli.

Klucz do sprawdzianu (wskazówki)

Np. Brunelleschi (kopuła / Pazzi); Donatello (Dawid / Gattamelata); Masaccio (Trójca / Cappella Brancaccich); Ghiberti (Drzwi Raju). Możliwe inne poprawne zestawienia.
Perspektywa linearna = problem przestrzeni na płaszczyźnie; rozwiązuje przez geometrię zbieżnych linii. Kontrapost = problem naturalności pozy figury; rozwiązuje przez przeniesienie ciężaru na jedną nogę. Różne problemy, różne narzędzia.
Botticelli — liryczny i filozoficzny (neoplatonizm, linia grafijna, mit jako alegoria). Piero della Francesca — racjonalny i geometryczny. Mantegna — anatomiczny i dramatyczny (scorcio, Martwy Chrystus). Leonardo — łączy liryzm (sfumato) z anatomiczną precyzją.
Michał Anioł, 1508–1512; sceny Genesis od Stworzenia do Noego + prorocy i sybille; Stworzenie Adama: Adam i Bóg z wyciągniętymi palcami, szczelina przed dotknięciem = chwila przekazania iskry życia.
Wszystkie opierają się na planie centralnym (okrąg lub symetria wszystkich osi); źródło: Panteon i Vitruviusz.
Surrealizm = XX wiek, Freud, nieświadome. Bosch = XV–XVI w., tradycja moralistyczna flamandzka, allegoryczny kodeks grzechu i potępienia. Inny system znaczeń.
Bartolomeo Berrecci (Florencja), 1519–1533, Wzgórze Wawelskie, Kraków; plan centralny (kwadrat–ośmiobok–kopuła), pilastry korynckie, kopuła z latarnią, nagrobek Zygmunta I.
Ozdobna ścianka ponad gzymsem; powstała jako adaptacja klimatyczna (ukrywa wysoki dach zimowy) do renesansowej estetyki horyzontalnej; przykład: Kazimierz Dolny, kamienica Przybyłów.