Zamknięcie działu 13
Słowniczek działu
abstrakcja geometryczna — abstrakcja oparta na formach geometrycznych i świadomym porządku kompozycyjnym; Mondrian, Malewicz, konstruktywizm.
abstrakcja liryczna — abstrakcja oparta na intuicji, emocji i ekspresji; Kandinsky.
automatyzm psychiczny — technika twórcza bez udziału świadomej kontroli; surrealizm, Breton, Ernst.
Bauhaus — szkoła designu i architektury (1919–1933); Gropius; synteza sztuki i rzemiosła.
biomorfy — miękkie, organiczne formy surrealistyczne; Miró, Arp.
Blok — polska grupa konstruktywistyczna (1924–1926); Strzemiński, Kobro, Stażewski.
De Stijl — holenderska grupa i pismo (od 1917); neoplastycyzm; Mondrian.
Die Brücke — niemiecka grupa ekspresjonistyczna (Drezno, od 1905); Kirchner.
Der Blaue Reiter — niemiecka grupa ekspresjonistyczna (Monachium, od 1911); Kandinsky, Marc.
ekspresjonizm — deformacja formy i koloru w służbie wyrazu emocjonalnego.
fauve — „dziki"; epitet wymyślony przez krytyka Vauxcellesa w 1905, przejęty przez artystów jako nazwa ruchu.
Formizm — pierwsza polska awangarda (ok. 1917–1922); Czyżewski, Chwistek, Pronaszko.
fotomontaż — zestawianie fragmentów fotografii i materiałów drukowanych w nową kompozycję; Hannah Höch, John Heartfield.
fowizm — malarstwo ok. 1905–1908; kolor autonomiczny; Matisse, Derain.
frottage — technika automatyczna: pocieranie po chropowatej powierzchni; Max Ernst.
futuryzm — włoski ruch artystyczny (od 1909); gloryfikacja prędkości, maszyn, nowoczesności; Boccioni, Marinetti.
kolor autonomiczny — kolor stosowany niezależnie od wyglądu przedmiotu; środek wyrazu.
konstruktywizm — abstrakcja geometryczna w służbie społeczeństwa; El Lissitzky, Tatlin; Rosja lat 20.
konstruktywizm polski — grupy Blok i Praesens; Strzemiński, Kobro, Stażewski.
kubizm analityczny — ok. 1908–1912; rozbicie formy, monochromatyzm, multiperspektywizm; Picasso, Braque.
kubizm syntetyczny — ok. 1912–1920; papier collé, płaskie formy, kolor; Braque, Gris.
multiperspektywizm — jednoczesne ukazanie obiektu z wielu punktów widzenia.
neoplastycyzm — Mondrian, De Stijl; linie proste + barwy podstawowe + biel/czerń.
objet trouvé — obiekt znaleziony, proklamowany dziełem sztuki.
papier collé — wklejanie fragmentów materiałów w obraz; Braque (1912).
pilotisy — słupy żelbetowe unoszące budynek nad ziemią; Le Corbusier.
Praesens — polska grupa konstruktywistyczna (1926–1930).
ready-made — obiekt codziennego użytku proklamowany dziełem sztuki; Duchamp.
suprematyzm — Malewicz; formy geometryczne jako „czyste odczucie"; Czarny kwadrat (1915).
surrealizm — poetyka podświadomości i snu; Dalí, Magritte, Ernst, Miró; od 1924.
unizm — teoria Strzemińskiego; obraz bez hierarchii kompozycyjnej, jednolite napięcie płótna.
wolny plan — wnętrze bez stałych ścian nośnych dzięki szkieletowej konstrukcji żelbetowej.
W pigułce
Dział 13 obejmuje rewolucje artystyczne I połowy XX wieku:
- Fowizm (ok. 1905–1908, Paryż) — Matisse, Derain: kolor autonomiczny.
- Ekspresjonizm (Niemcy, Austria, ok. 1905–1930) — Kirchner (Die Brücke), Kandinsky (Der Blaue Reiter), Kokoschka: deformacja w służbie emocji.
- Kubizm (Paryż, od 1907) — Picasso, Braque: multiperspektywizm, kubizm analityczny vs syntetyczny, papier collé.
- Futuryzm (Włochy, od 1909) — Boccioni, Marinetti: ruch, prędkość, maszyna.
- Dadaizm (Zurych, Nowy Jork, od 1916) — Duchamp, Schwitters, Höch: negacja sztuki, ready-made, fotomontaż.
- Surrealizm (Paryż, od 1924) — Dalí, Magritte, Ernst, Miró: podświadomość, automatyzm, biomorfy.
- Abstrakcja — Kandinsky (liryczna), Mondrian/neoplastycyzm, Malewicz/suprematyzm, El Lissitzky/konstruktywizm.
- Modernizm w architekturze — Bauhaus (Gropius), Le Corbusier (pięć zasad, Villa Savoye), Wright (Fallingwater, organicyzm).
- Awangarda polska — Formizm (Czyżewski, Chwistek), unizm Strzemińskiego, rzeźba Kobro, Blok i Praesens.
Sprawdzian działowy
1. Wyjaśnij, na czym polega różnica między fowizmem a ekspresjonizmem. Podaj po jednym przykładzie artysty i dzieła dla każdego nurtu.
2. Opisz kubizm analityczny i syntetyczny jako dwa różne etapy tego samego ruchu. Czym się różnią stylistycznie i metodycznie?
3. Duchamp stwierdził, że Fontanna (1917) jest dziełem sztuki. Oceń to stanowisko: jakie są argumenty za i przeciw? Jakie konsekwencje ma takie rozumienie sztuki dla dalszej historii XX wieku?
4. Opisz pięć zasad architektury Le Corbusiera i wskaż, jakie osiągnięcie techniczne je umożliwiło.
5. Na czym polega oryginalność unizmu Strzemińskiego wobec suprematyzmu Malewicza? Dlaczego polska awangarda nie jest jedynie naśladownictwem zachodniej?
6. Wybierz jedno dzieło z działu 13 (malarstwo, rzeźbę lub budynek), które uważasz za najważniejsze dla historii sztuki, i uzasadnij swój wybór, odwołując się do kontekstu historycznego i artystycznego.