Zamknięcie działu 2

Słowniczek działu

Stratyfikacja społeczna — hierarchiczne zróżnicowanie społeczeństwa według kryteriów wartościujących (bogactwo, prestiż, władza).
Klasa społeczna (marksowska) — zbiorowość o podobnym miejscu w procesie produkcji; kryterium: posiadanie lub brak środków produkcji.
Stan (weberowski) — zbiorowość o podobnym prestiżu społecznym i stylu życia.
Warstwa społeczna — zbiorowość o podobnym statusie, dochodzie i dostępie do zasobów (ujęcie funkcjonalistyczne).
Ruchliwość społeczna — zmiana pozycji jednostki lub grupy w hierarchii społecznej.
Ruchliwość pionowa — zmiana pozycji wyżej lub niżej w hierarchii.
Ruchliwość pozioma — zmiana pozycji bez zmiany szczebla hierarchii.
Ruchliwość wewnątrzpokoleniowa — zmiana pozycji tej samej osoby w ciągu jej życia.
Ruchliwość międzypokoleniowa — zmiana pozycji między pokoleniami (rodzice ↔ dzieci).
Instytucja społeczna — względnie trwały wzorzec zachowań społecznych skupionych wokół ważnej potrzeby zbiorowości; obejmuje normy, role i sankcje.
Formalizacja instytucji — nadanie instytucji prawnych ram i biurokratycznej struktury.
Kontrola społeczna — mechanizmy nagradzające konformizm i karające naruszenia norm.
Zmiana społeczna — trwałe przekształcenie struktury, wartości lub wzorów zachowań; nie zawsze jest postępem.
Modernizacja — proces przekształceń od tradycji do nowoczesności: industrializacja, urbanizacja, sekularyzacja, biurokratyzacja.
Globalizacja — wzrost wzajemnych powiązań ekonomicznych, kulturowych, politycznych między społeczeństwami.
[R] Paradygmat socjologiczny — ogólna perspektywa teoretyczna wyznaczająca pytania i pojęcia używane w badaniu zjawisk społecznych.
[R] Funkcjonalizm — paradygmat opisujący społeczeństwo jako system pełniący funkcje integracyjne.
[R] Teoria konfliktu — paradygmat opisujący społeczeństwo jako arenę walki o zasoby.
[R] Interakcjonizm symboliczny — paradygmat skupiony na mikrointerakcjach i znaczeniach konstruujących rzeczywistość społeczną.
[R] Sondaż — metoda zbierania danych ilościowych przez standaryzowany kwestionariusz na reprezentatywnej próbie.

W pigułce

Ten dział uczył patrzeć na społeczeństwo jak badacz:

Społeczeństwo jest ustrukturyzowane — istnieją w nim hierarchie i podziały; możemy je opisywać przez pryzmat klas (Marks), statusu (Weber) lub warstw (funkcjonalizm).
Miejsce w hierarchii nie jest na zawsze — ruchliwość społeczna jest realna, choć nierówna; dziedziczenie statusu i struktury ograniczają indywidualny wysiłek.
Instytucje podtrzymują ład, socjalizują i kontrolują — ale też mogą utrwalać nierówności i działać wbrew deklarowanym celom.
Zmiana społeczna ma źródła (innowacja, dyfuzja, konflikt), kierunki (modernizacja) i konsekwencje — zawsze nierówne dla różnych grup.
Megatrendy — globalizacja, cyfryzacja, starzenie — przebudowują struktury społeczne na naszych oczach.

Sprawdzian działowy

1. Wyjaśnij różnicę między klasą w ujęciu marksowskim a stanem w ujęciu weberowskim. Podaj po jednym przykładzie.

2. Lekarka pracuje w publicznym szpitalu, zarabia ok. 8 000 zł miesięcznie i ma bardzo wysoki prestiż społeczny. Jej sąsiad jest właścicielem firmy remontowej, zarabia 20 000 zł, ale ma niski prestiż. Porównaj ich pozycje społeczne w trzech wymiarach weberowskiej stratyfikacji.

3. Córka górnika zostaje prawniczką, a syn profesora — pracownikiem fizycznym. Wskaż typy ruchliwości w każdym przypadku. Jakie kanały awansu/degradacji zadziałały?

4. Odróżnij instytucję społeczną od organizacji na trzech przykładach. Jakie funkcje pełnią instytucje w utrzymywaniu ładu?

5. Wskaż trzy źródła zmiany społecznej i ilustruj każde przykładem z historii Polski po 1989 r.

6. „Globalizacja to szansa, nie zagrożenie." Oceń to twierdzenie z perspektywy różnych grup społecznych w Polsce.

7. [R] Badacz przeprowadza sondaż na próbie 500 uczniów szkół średnich z jednego województwa, pytając o plany edukacyjne. Twierdzi, że „53% polskiej młodzieży planuje studia wyższe". Wskaż co najmniej trzy błędy metodologiczne w tym twierdzeniu.

8. [R] Opisz, jak funkcjonalista, badacz teorii konfliktu i interakcjonista symboliczny opisaliby tę samą scenę: masowe przejście dużej firmy na pracę zdalną podczas pandemii.