Zamknięcie działu 7

Społeczeństwo obywatelskie to sfera aktywności obywateli niezależna zarówno od państwa, jak i od rynku — oparta na dobrowolności, bez nastawienia na zysk.

Należą: (1) stowarzyszenie rodziców organizujące świetlicę dla dzieci — dobrowolne, niekomercyjne, działające dla wspólnoty; (2) nieformalny ruch sąsiedzki pilnujący parku przed zabudową — brak rejestracji nie wyklucza ze sfery obywatelskiej.

Nie należą: (1) firma ochroniarska pilnująca osiedla — działa dla zysku → rynek, nie społeczeństwo obywatelskie; (2) straż miejska — organ gminy, część aparatu państwowego → państwo, nie społeczeństwo obywatelskie. Kryterium: dobrowolność + brak zysku + niezależność od władzy.

Agenda-setting to zdolność mediów do decydowania, które tematy obywatele uznają za ważne — nie przez kłamstwo, lecz przez selekcję. Media nie mówią: „miej takie poglądy", lecz: „to jest ważny temat".

Przykład: jeśli przez miesiąc większość mediów poświęca 80% czasu na jedną aferę polityczną, obywatele postrzegają ją jako najważniejszy problem — mimo że jednocześnie dzieje się wiele istotnych kwestii ekonomicznych, zdrowotnych czy ekologicznych.

Konsekwencje: (1) politycy muszą odpowiadać na tematy medialne, a nie na priorytety obywateli; (2) grupy interesu mogą przez media kształtować agendę na swoją korzyść; (3) obywatele tworzą obraz rzeczywistości politycznej przez pryzmat tematów wybranych przez redakcje — zagrożenie dla świadomości demokratycznej. Lekarstwo: dywersyfikacja źródeł i medialna świadomość mechanizmu.

Problem 1 — próba wygodna: czytelnicy portalu politycznego to specyficzna, nielosowa grupa. Wyniki nie można uogólniać na ogół Polaków.

Problem 2 — pytanie tendencyjne: pytanie zawiera dwie tezy zakładające: (a) że opozycja „nie ma żadnego programu" i (b) że „tylko krytykuje". Respondent proszony jest o „zgodę" na obie tezy jednocześnie. Pytanie neutralne brzmiałoby: „Jak oceniasz ofertę programową głównych partii opozycyjnych?"

Problem 3 — autoselekcja: odpowiedziały osoby aktywne i zaangażowane — często osoby o silnych poglądach (za lub przeciw opozycji). Osoby obojętne lub umiarkowane są pominięte.

Problem 4 (dodatkowy): brak informacji o marginesie błędu, choć przy próbie n=12 000 błąd statystyczny jest mały — jednak błędy systematyczne opisane w p. 1–3 dyskwalifikują wyniki niezależnie od wielkości próby.

Argument za twierdzeniem: grupy interesu z dużymi zasobami (korporacje, bogate stowarzyszenia branżowe) mają dostęp do decydentów niedostępny dla biedniejszych — asymetria zasobów przekłada się na asymetrię wpływu; prawidłowości empiryczne pokazują korelację między nakładami na lobbing a korzystnymi regulacjami (np. dla sektora finansowego po 2008 r.); „przechwycenie regulacyjne" (regulatory capture) to udokumentowane zjawisko.

Argument przeciw: pluralizm grup interesu jest warunkiem demokracji (R. Dahl — polyarchy): grupy reprezentujące biedniejszych (związki zawodowe, organizacje konsumenckie, ruchy ekologiczne) też lobbują i wygrywają; lobbing dostarcza decydentom informacji i ekspertyzy, której inaczej nie mieliby; zakaz lobbingu nie zlikwiduje nieformalnych wpływów — tylko je utajni; siła oddziaływania zależy nie tylko od pieniędzy, lecz też od mobilizacji (patrz: Strajk Kobiet 2020 bez dużych środków finansowych).

Wniosek: twierdzenie wskazuje realne ryzyko, ale jest zbyt radykalne. Demokracja z silnymi grupami interesu jest bardziej podatna na zniekształcenia, jeśli: brak transparentności, brak mechanizmów wyrównujących dostęp (np. finansowanie organizacji słabszych grup), brak kultury lobbowania przez obywateli. Odpowiedzią jest regulacja i równoważenie, nie negacja.