Zamknięcie działu 2
Słowniczek działu
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| aksjologia | dział filozofii badający naturę, rodzaje i porządek wartości |
| autorytet moralny | osoba, instytucja lub tradycja uznana za wiarygodne źródło norm moralnych; ktoś, kto sam żyje według głoszonych zasad |
| godność osobista | poczucie własnej wartości wypracowane przez czyny i charakter; może wzrastać lub maleć |
| godność osobowa | niezbywalna wartość każdego człowieka jako osoby, niezależna od zasług, cech i czynów; fundament praw człowieka |
| hierarchia wartości | porządek wartości od mniej do bardziej fundamentalnych; może być subiektywna lub obiektywna |
| kodeks etyczny | zbiór zasad i norm moralnych skodyfikowanych dla określonej grupy lub zawodu |
| norma moralna | nakaz lub zakaz zachowania wynikający z wartości moralnych, obowiązujący niezależnie od kontroli zewnętrznej |
| sumienie | zdolność do oceny własnych czynów w świetle uznawanych wartości i norm; wewnętrzna instancja moralna |
| wartość | cecha lub własność godna pożądania, szacunku lub realizacji; to, co uznajemy za cenne |
| wartość autoteliczna | wartość cenna sama w sobie, cel ostateczny |
| wartość instrumentalna | wartość jako środek do osiągnięcia czegoś innego |
| zasada moralna | fundamentalna norma moralna, z której wyprowadza się normy szczegółowe |
W pigułce
Dział 2 w pięciu zdaniach:
- Wartości to to, co uznajemy za cenne — mogą być instrumentalne (środki) lub autoteliczne (cele same w sobie); ich hierarchizacja i podstawa są sporne (subiektywizm vs. obiektywizm).
- Normy moralne nakazują lub zakazują zachowań ze względu na wartości — i obowiązują niezależnie od prawa, regulaminów i kontroli zewnętrznej.
- Zasady moralne to fundamentalne normy, z których wyprowadzamy szczegółowe; kodeksy etyczne zbierają je dla grup zawodowych.
- Sumienie ocenia własne czyny niezależnie od kary i opinii — może być wrodzone, nabyte społecznie lub rozumowe (Kant); może się mylić, ale nie można go zastąpić posłuszeństwem wobec autorytetu.
- Godność osobowa jest absolutna i niezbywalna — fundament praw człowieka poprzedzający wszelkie prawo stanowione.
Sprawdzian działowy
Pytanie 1. Wyjaśnij różnicę między wartością instrumentalną a autoteliczną. Podaj po dwa przykłady każdej. Czy zdrowie jest zawsze instrumentalne?
Pytanie 2. Ktoś twierdzi: „Mam prawo kłamać, bo prawo tego nie zakazuje." Oceń ten argument — jaka jest różnica między normą prawną a moralną?
Pytanie 3. Opisz trzy koncepcje sumienia (wrodzone, nabyte, rozumowe). Która z nich najlepiej tłumaczy przypadek kogoś, kto ma wyrzuty sumienia po czynie, który jego środowisko uważa za normalne? Uzasadnij.
Pytanie 4. Czym różni się godność osobowa od godności osobistej? Dlaczego zakaz tortur jest absolutny w świetle pojęcia godności osobowej?
Pytanie 5. (Dylemat) Masz wiedzę, że kolega z klasy ściąga na egzaminie — donosząc, naraziłbyś relację przyjaźni; milcząc, tolerujesz niesprawiedliwość. Które normy wchodzą w konflikt? Jak je rozstrzygnąć, odwołując się do wartości i pojęć z tego działu?