Zamknięcie działu 5

Słowniczek działu

Termin	Definicja
Arete (cnota)	Trwała dyspozycja do właściwego działania, nabyta przez praktykę.
Autonomia woli	Zdolność do samodzielnego nadawania sobie prawa moralnego przez rozum (Kant).
Eudajmonia	Pełny ludzki rozkwit i spełnienie; cel sam w sobie (Arystoteles).
Etyka dyskursu	Norma moralna wynika z racjonalnego konsensusu wszystkich zainteresowanych (Habermas).
Imperatyw kategoryczny	Bezwarunkowy nakaz moralny z rozumu; trzy sformułowania (Kant).
Imperatyw hipotetyczny	Nakaz warunkowy: „Jeśli chcesz X, rób Y" — nie jest nakazem moralnym.
Kalkulus hedonistyczny	Metoda sumowania przyjemności i cierpień; ocena działania przez ich sumę.
Konsensus racjonalny	Porozumienie osiągnięte siłą argumentów, bez przymusu i manipulacji.
Mesotes (złoty środek)	Cnota jako właściwa miara między wadą z niedoboru a wadą z nadmiaru.
Obowiązek (Pflicht)	Nakaz moralny niezależny od skutków i uczuć, wynikający z czystego rozumu.
Phronesis	Roztropność praktyczna — nadrzędna cnota trafnej oceny sytuacji moralnej.
Pluralizm etyczny	Stanowisko, że różne teorie etyczne są komplementarne i żadna nie jest kompletna.
Prima facie duty	Obowiązek obowiązujący „na pierwszy rzut oka", uchylalny przez ważniejszy obowiązek (Ross).
Refleksyjne równoważenie	Metoda spójności między intuicjami moralnymi a zasadami teorii (Rawls).
Relatywizm kulturowy	Empiryczne stwierdzenie, że kultury różnią się systemami wartości moralnych.
Relatywizm normatywny	Stanowisko, że nie istnieją obiektywne wartości moralne powszechnie obowiązujące.
Uniwersalizm moralny	Stanowisko, że pewne wartości (godność, prawa człowieka) obowiązują wszystkich niezależnie od kultury.
Utylitaryzm aktowy	Każdy czyn oceniamy bezpośrednio przez jego skutki dla sumy dobrostanu.
Utylitaryzm preferencji	Dobro = zaspokojenie preferencji istot zdolnych do ich posiadania (Singer).
Utylitaryzm regułowy	Oceniamy reguły działania, nie akty; reguła słuszna = przyniosłaby największe szczęście powszechnie stosowana.
Wspólnota moralna	Środowisko życia zbiorowego, w którym człowiek nabywa cnoty i realizuje eudajmonię.
Zasada użyteczności	Działanie słuszne = przynosi największe szczęście największej liczbie istot.

W pigułce — Dział 5

Etyka cnót pyta „kim się staję?" — eudajmonia jako cel, cnota jako trwały nawyk (złoty środek), phronesis jako roztropność nadrzędna, wspólnota jako środowisko.
Deontologia pyta „jakie mam obowiązki?" — imperatyw kategoryczny (prawo powszechne, godność, autonomia), obowiązek niezależny od skutków, każdy człowiek jest celem sam w sobie. Ross złagodził rygoryzm Kanta: obowiązki prima facie.
Utylitaryzm pyta „jakie są skutki?" — zasada użyteczności, kalkulus hedonistyczny, utylitaryzm aktowy / regułowy / preferencji. Wkład: reformy społeczne, prawa zwierząt. Krytyka: zagrożenie praw mniejszości.
Relatywizm vs. uniwersalizm — relatywizm opisowy ≠ normatywny; relatywizm normatywny obala się sam; tolerancja jest wartością uniwersalistyczną. Etyka dyskursu (Habermas): norma ważna = uzyska racjonalny konsensus.
Pluralizm etyczny — teorie są komplementarne, nie wzajemnie wykluczające. Refleksyjne równoważenie (Rawls) integruje intuicje i zasady.

Sprawdzian działowy

1. Wyjaśnij na przykładzie, dlaczego cnota jest trwałą dyspozycją, a nie jednorazowym dobrym uczynkiem.

2. Sformułuj imperatyw kategoryczny w wersji formuły prawa powszechnego i sprawdź nim działanie: „Gdy mnie to wygodne, ignoruję umówione spotkania".

3. Czym różni się utylitaryzm aktowy od regułowego? Który z nich lepiej radzi sobie z zarzutem „usprawiedliwiania niesprawiedliwości wobec mniejszości"?

4. Pewna kultura praktykuje zwyczaj, który Twoim zdaniem łamie prawa człowieka. Jak odróżnić rozumienie kulturowe (empatię) od oceny moralnej? Czy empatia uniemożliwia ocenę?

5. Weź dylemat wagonika i wyjaśnij, jak każda z czterech teorii do niego podchodzi. Która odpowiedź jest Twoim zdaniem najsilniej uzasadniona i dlaczego?

6. Co to znaczy, że relatywizm normatywny „sam się obala"? Wyjaśnij ten argument.

7. Jakie warunki musi spełniać dyskurs, żeby według Habermasa prowadził do obowiązującego konsensusu moralnego? Podaj przykład sytuacji, w której warunki te są naruszone.

8. Wyjaśnij, czym jest refleksyjne równoważenie i jak można je zastosować do oceny własnych intuicji moralnych.