Zamknięcie działu 8

Słowniczek działu

Termin	Definicja
Sprawiedliwość dystrybutywna	Zasada podziału dóbr i ciężarów w społeczeństwie według kryterium (równość, potrzeby, zasługi, wkład).
Sprawiedliwość komutatywna	Uczciwość wymiany między równorzędnymi stronami; ekwiwalent za ekwiwalent.
Sprawiedliwość proceduralna	Sprawiedliwość wynikająca z bezstronności procesu, niezależna od równości wyników.
Sprawiedliwość naprawcza	Naprawa wyrządzonych krzywd: kara dla sprawcy, odszkodowanie lub zadośćuczynienie dla ofiary.
Zasłona niewiedzy	Rawlsowski eksperyment myślowy: projektuj zasady, nie wiedząc, jaką pozycję w społeczeństwie zajmiesz.
Dobro wspólne	Warunki życia zbiorowego umożliwiające rozkwit każdego; nie jest sumą prywatnych korzyści.
Libertarianizm	Stanowisko uznające nadrzędność praw jednostki do wolności i własności; minimalne państwo.
Prawa człowieka	Fundamentalne uprawnienia przysługujące każdej osobie ze względu na człowieczeństwo.
Prawa obywatelskie	Uprawnienia związane z obywatelstwem danego państwa (np. prawo wyborcze).
Generacje praw	I — cywilno-polityczne (wolności od), II — społeczno-ekonomiczne (uprawnienia do), III — solidarnościowe (zbiorowe).
Godność jako fundament	Właściwość każdego człowieka jako takiego; źródło praw człowieka.
Równość formalna	Te same reguły i prawa dla wszystkich; konieczna, ale niewystarczająca dla sprawiedliwości.
Równość szans	Usunięcie barier strukturalnych; porównywalny punkt startowy.
Dyskryminacja	Gorsze traktowanie osoby lub grupy ze względu na przynależność grupową, nie cechy istotne dla sytuacji.
Stereotyp	Uogólniony obraz grupy stosowany do każdego jej członka bez uwzględniania indywidualnych różnic.
Uprzedzenie	Negatywna postawa emocjonalna wobec grupy, wynikająca z przynależności grupowej.
Affirmative action	Polityka preferowania historycznie wykluczonych grup w celu wyrównania nierówności strukturalnych.
Demokracja deliberatywna	Model demokracji oparty na uzasadnianiu decyzji przez publiczną debatę.
Rządy prawa	Zasada podlegania władzy prawu; stosowanie prawa równo wobec wszystkich.
Obywatelskie nieposłuszeństwo	Publiczne, jawne, nieprzemocowe złamanie prawa jako apel do sumienia wspólnoty, z gotowością na karę.
Legitymizacja	Uzasadniona prawomocność władzy, prawa lub działania.

W pigułce

Dział 8 bada podstawy etyki życia zbiorowego:

Sprawiedliwość ma wiele twarzy — dystrybutywna, komutatywna, proceduralna, naprawcza. Rawls proponuje zasłonę niewiedzy jako narzędzie bezstronności; Nozick broni wolności jednostki przed redystrybucją. Napięcie między równością a wolnością jest strukturalne.
Prawa człowieka wymagają filozoficznego uzasadnienia (godność, umowa społeczna, pragmatyczne), nie są „oczywiste". Mają historię i trzy generacje. Są narażone na relatywistyczną krytykę — którą można i trzeba odpierać.
Równość jest wieloznaczna — formalna, szans, materialna. Dyskryminacja może być jawna lub systemowa. Affirmative action to spór między koncepcjami sprawiedliwości.
Demokracja to więcej niż głosowanie: wymaga pluralizmu, rządów prawa, ochrony mniejszości i aktywnych obywateli. Obywatelskie nieposłuszeństwo może być etycznie uzasadnione — ale tylko przy spełnieniu wymagających kryteriów.

Sprawdzian działowy

Pytanie 1. Co to jest „zasłona niewiedzy" i jak Rawls używa jej do uzasadnienia zasady różnicy? Odpowiedz własnymi słowami (bez odtwarzania definicji).

Pytanie 2. Wyjaśnij, dlaczego libertarianizm Nozicka i egalitaryzm Rawlsa są sprzeczne — i wskaż, co mają wspólnego (obaj wychodzą od pewnych podstawowych wartości).

Pytanie 3. Podaj przykład sytuacji, w której równość formalna i równość szans dają różne zalecenia. Wyjaśnij, które uważasz za moralnie trafniejsze i dlaczego.

Pytanie 4. Czym różni się stereotyp od uprzedzenia? Dlaczego oba prowadzą do dyskryminacji — nawet bez złej woli?

Pytanie 5. Oceń, czy akcja z Zadania 8.4.2 (King w Birmingham) spełnia wszystkie sześć kryteriów etycznego nieposłuszeństwa. Jeśli tak — co z niej wynika dla dzisiejszych ruchów społecznych?

Pytanie 6 (przekrojowe). Jak etyka cnót, deontologia (Kant) i utylitaryzm oceniają obowiązek przestrzegania niesprawiedliwego prawa? Który pogląd uważasz za najbardziej przekonujący i dlaczego?