Zamknięcie działu 9
Słowniczek działu
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| Rzetelność naukowa | Uczciwe gromadzenie, raportowanie i interpretacja danych; jawność metod; gotowość do korekty. |
| Demarkacja nauki | Granica między nauką a pseudonauką (falsyfikowalność, metoda, replikacja). |
| Zasada ostrożności | Przy ryzyku poważnej, nieodwracalnej szkody brak pewności nie usprawiedliwia zaniechania ochrony. |
| Triada FFP | Fabrykowanie, fałszowanie, plagiat — najcięższe naruszenia etyki badań. |
| Konflikt interesów | Prywatny interes badacza mogący wpłynąć na rzetelność badań. |
| Bias algorytmiczny | Systematyczne błędy AI krzywdzące określone grupy, wynikające z danych lub wyborów projektowych. |
| Odpowiedzialność algorytmiczna | Za decyzje AI zawsze odpowiada możliwy do wskazania człowiek lub instytucja. |
| Prywatność danych | Prawo do kontroli nad informacjami o sobie: zbieraniem, przetwarzaniem, usuwaniem. |
| Świadoma zgoda | Dobrowolna zgoda po pełnym, zrozumiałym poinformowaniu; możliwa do wycofania. |
| Wartość wewnętrzna | Wartość niezależna od użyteczności; przeciwieństwo instrumentalnej. |
| Antropocentryzm | Wartość wewnętrzną ma tylko człowiek; przyroda cenna jako zasób. |
| Biocentryzm | Wartość wewnętrzną ma każde żywe stworzenie (Schweitzer, Taylor). |
| Ekocentryzm | Wartość moralną mają też całości: gatunki, ekosystemy (Leopold, Næss). |
| Gatunkowizm (spesizm) | Dyskryminacja interesów ze względu na sam gatunek (Singer). |
| Sprawiedliwość międzypokoleniowa | Zobowiązania obecnych pokoleń wobec przyszłych. |
| Zrównoważony rozwój | Zaspokajanie potrzeb dziś bez uszczerbku dla przyszłych pokoleń (Brundtland, 1987). |
| Tragedia wspólnego pastwiska | Niszczenie wspólnego zasobu przez racjonalny egoizm jednostek (Hardin, 1968). |
W pigułce — Dział 9
- Nauka nie jest etycznie neutralna — wybory wartościujące pojawiają się na każdym etapie (pytanie badawcze, finansowanie, publikacja). Etos naukowy (Merton) i rzetelność chronią wiedzę; naruszenia (triada FFP, konflikt interesów) ją niszczą. Odpowiedzialność za zastosowania odkryć jest realna, choć rozłożona.
- Sztuczna inteligencja stawia stare pytania w nowej skali: bias algorytmiczny, prywatność danych, dezinformacja, „wyparowanie" odpowiedzialności. Zasada nadrzędna: za decyzje AI zawsze odpowiada człowiek; algorytm nie jest obiektywny tylko dlatego, że to „matematyka".
- Etyka środowiskowa pyta, co i komu jesteśmy winni wobec przyrody, zwierząt i przyszłych pokoleń. Trzy stanowiska (antropocentryzm, biocentryzm, ekocentryzm) różnią się tym, co liczy się moralnie. Sprawiedliwość międzypokoleniowa i zrównoważony rozwój rozciągają odpowiedzialność w przyszłość.
Sprawdzian działowy
1. Podaj trzy etapy pracy naukowej, na których pojawiają się wybory etyczne. Uzasadnij, dlaczego teza „nauka jest neutralna" jest nieścisła.
2. Wyjaśnij triadę FFP i wskaż, czym fałszowanie różni się od plagiatu.
3. Czym jest bias algorytmiczny? Podaj jego źródło na konkretnym przykładzie i wyjaśnij, dlaczego algorytm nie jest „obiektywny".
4. Dlaczego kliknięcie „akceptuję regulamin" nie jest tożsame ze świadomą zgodą w sensie etycznym?
5. Odróżnij antropocentryzm, biocentryzm i ekocentryzm. Podaj przedstawiciela każdego stanowiska.
6. Czym różni się obrona zwierząt u Singera od obrony u Regana? Wskaż konsekwencję tej różnicy.
7. Wyjaśnij pojęcie sprawiedliwości międzypokoleniowej i powiąż je ze zrównoważonym rozwojem oraz zasadą ostrożności.
8. (Problemowe) Gmina rozważa budowę spalarni odpadów: tańsza energia i rozwiązanie problemu śmieci, ale lokalne ryzyko zdrowotne i sprzeciw mieszkańców. Przeanalizuj dylemat, używając zasady ostrożności, antropocentryzmu/ekocentryzmu i sprawiedliwości międzypokoleniowej.