Zamknięcie działu 5

Słowniczek działu

Termin	Definicja
Basso continuo	Technika harmoniczna baroku: linia basu z cyframi + instrument harmoniczny
Bas cyfrowany	Notacja cyfr pod basem wskazująca interwały do realizacji
Monodia akompaniowana	Jeden głos + continuo; manifest Cameraty Florentyńskiej
Stile recitativo	Śpiew wzorowany na mowie; przesuwa akcję w operze
Affekt	Jedna dominująca emocja w utworze barokowym
Opera	Gatunek muzyczno-teatralny; libretto śpiewane z orkiestrą
Libretto	Tekst słowny opery
Recytatyw	Muzyczna mowa; narracja operowa
Aria	Samodzielna pieśń solowa; ekspresja emocji
Aria da capo	Forma ABA; część A powtarzana z ornamentacją
Opera seria	Poważna opera barokowa z kastratami i ariami da capo
Opera buffa	Komiczna opera z postaciami z życia codziennego
Oratorium	Wielka forma religijna wokalno-instrumentalna, bez sceny
Kantata	Krótsza forma wokalno-instrumentalna (arie, recytatywy, chóry)
Pasja	Muzyczne opracowanie Ewangelii o Męce Pańskiej
Fuga	Forma polifoniczna: temat przechodzi przez wszystkie głosy
Ekspozycja fugi	Wstępna prezentacja tematu we wszystkich głosach
Stretto	Nakładanie wejść tematu w fudze (intensyfikacja)
Suite barokowa	Cykl tańców: allemande, courante, sarabande, gigue
Sonata da chiesa	Kościelna sonata barokowa (wolno–szybko–wolno–szybko)
Sonata da camera	Taneczna sonata kameralna
HTK	Wohltemperiertes Klavier Bacha: 48 preludiów i fug
Concerto grosso	Concertino (soliści) kontra ripieno (orkiestra)
Ritornello	Powracający temat orkiestry w formie ritornelowej
Muzyka programowa	Muzyka instrumentalna z pozamuzycznym programem
Passacaglia	Wariacje na ostinato basowe
Chaconne	Wariacje na powtarzaną progresję harmoniczną
Kontrapunkt	Technika wielogłosowa z niezależnymi liniami melodycznymi
Cantus firmus	Istniejąca melodia użyta jako fundament nowego dzieła
Belcanto	Estetyka: piękno brzmienia, ornamentyka, gładkość melodii
Castrato	Śpiewak z zachowaną wysoką tessituras po kastracji
Styl brisé	Rozkładane akordy klawesynowe; faktura lutnistyczna
Agréments	System ozdobników w muzyce francuskiego baroku
Stylus phantasticus	Swobodny, improwizacyjny styl organowy szkoły płn. niem.

W pigułce — dział 5

Barok (ok. 1600–1750) to epoka, która wyszła od jednego pytania florenckiej akademii humanistów — czy muzyka może mówić wprost do ludzkich uczuć? — i odpowiedziała na nie stuleciem wynalazków. Basso continuo i monodia dały muzyce nową hierarchię: jeden głos dominuje, reszta go podtrzymuje. Opera stała się wielkim laboratorium dramaturgicznym — z recytatywem i arią jako narzędziami. Oratorium i kantata przeniosły ten dramat do kościoła i sali koncertowej. Fuga i suite wypracowały autonomię muzyki instrumentalnej. Koncert barokowy wynalazł wirtuoza.

I wszystko to — włoska melodyczność, francuska ornamentyka, północnoniemiecki kontrapunkt — zlewa się w muzyce Jana Sebastiana Bacha i Georga Friedricha Händla: dwóch kompozytorów urodzonych w tym samym roku (1685), którzy nigdy się nie spotkali, i którzy razem domknęli epokę w dziełach, po które sięgamy do dziś.

Sprawdzian działowy

Wyjaśnij, czym jest basso continuo. Dlaczego nie można go utożsamiać z samą linią basu?
Opisz L'Orfeo Monteverdiego: kiedy powstało, z jakich elementów się składa, co czyni je przełomem w historii muzyki.
Wymień różnice między oratorium a operą. Podaj przykład oratorium omawianego w dziale.
Opisz budowę fugi: temat, odpowiedź, ekspozycja, stretto. Podaj przykład fugi Bacha.
Wyjaśnij, na czym polega forma ritornelowa. Podaj przykład kompozytora, który ją rozwinął, i jednego jego dzieła.
Czym różnią się suite barokowa i sonata da chiesa? Wymień tańce suite barokowej.
Opisz drogę artystyczną Händla: od opery włoskiej do oratorium angielskiego. Co spowodowało ten zwrot?
Wyjaśnij pojęcia: passacaglia, chaconne, cantus firmus.
Co to jest styl brisé? Skąd pochodzi? Kto jest najważniejszym jego przedstawicielem?
Wyjaśnij, jak muzyka Buxtehudego wpłynęła na Bacha. Co konkretnie Bach mógł przejąć od organistów północnoniemieckich?