Zamknięcie działu 6
Słowniczek działu
| Termin | Definicja skrótowa |
|---|---|
| Styl galant | Nurt muzyczny ok. 1720–1780; homofonia, śpiewna melodia, lekka faktura |
| Empfindsamkeit | Odmiana galant; nagłe zmiany nastroju, subiektywny wyraz |
| Sturm und Drang | Gwałtowny wyraz emocjonalny; ok. 1760–1785 |
| Szkoła mannheimska | Dwór w Mannheim; crescendo orkiestralne i rakieta |
| Crescendo | Stopniowe narastanie głośności |
| Rakieta mannheimska | Bieg w górę przez rozłożony akord, forte |
| Forma sonatowa | Ekspozycja–Przetworzenie–Repryza; dramaturgiczny dramat tonalny |
| Ekspozycja | Temat główny (tonika) + most + temat poboczny (dominanta) |
| Przetworzenie | Dramatyczny rozwój materiału; strefa niestabilności |
| Repryza | Powrót obu tematów w tonacji zasadniczej |
| Koda | Zamknięcie po repryzpie |
| Symfonia | Wieloczęściowy utwór orkiestrowy; cykl sonatowy |
| Cykl sonatowy | Cztery części: forma sonatowa, wolna, menuet, finał |
| Menuet z trio | III część symfonii; 3/4; A–B–A |
| Rondo | Forma: A–B–A–C–A; finały symfonii i koncertów |
| Kwartet smyczkowy | 2 skrzypiec, altówka, wiolonczela; gatunek kameralny; równouprawnienie głosów |
| Sonata | Gatunek wieloczęściowy na 1–2 instrumenty |
| Koncert klasyczny | 3-częściowy gatunek orkiestrowo-solowy; podwójna ekspozycja, kadencja |
| Podwójna ekspozycja | Orkiestrowa (tonika) + z solistą (modulacja) |
| Kadencja (cadenza) | Solowy wirtuozowski fragment; historycznie improwizowany |
| Tutti | Cała orkiestra naraz |
| Reforma Glucka | Muzyka służy dramatowi; prostota; eliminacja da capo |
| Opera seria | Heroiczna opera włoska; arie da capo; Metastasio |
| Opera buffa | Komiczna opera włoska; ansamble; realizm społeczny |
| Singspiel | Niemiecka opera z dialogiem mówionym; Mozart: Czarodziejski flet |
| Recytatyw accompagnato | Recytatyw z orkiestrą; narzędzie dramatyczne |
| Styl heroiczny | Środkowy Beethoven; monumentalizm, kontrast, dramatyzm |
| Styl późny Beethovena | Głuchota, abstrakcja, fugi, kwartet op. 131, IX Symfonia |
| IX Symfonia | d-moll op. 125; finał z chórem i Odą do radości |
| Funkcja harmoniczna | Rola akordu: tonika, subdominanta, dominanta |
| Modulacja | Zmiana centrum tonalnego; typy: wspólny dźwięk, chromatyczna, enharmonia |
| Enharmonia | Dwa dźwięki o tej samej wysokości, różnych nazwach (Fis = Ges) |
| Kadencja autentyczna | V → I; najsilniejsze zamknięcie |
| Kadencja plagalna | IV → I; miękkie zamknięcie |
| Kadencja przerwana | V → VI; zwodnicze, nierozwiązujące |
W pigułce
Klasycyzm muzyczny to nie tyle epoka, ile projekt estetyczny: oczyszczenie, porządek i dramaturgiczna logika. Z fermentacji stylu galant i innowacji szkoły mannheimskiej wyłoniły się narzędzia — forma sonatowa, cykl sonatowy, kwartet smyczkowy — które dały muzyce europejskiej architekturę na następne sto pięćdziesiąt lat.
Haydn odkrył formy; Mozart wypełnił je pięknem i ludzką psychologią; Gluck żądał prawdy w operze; Beethoven wziął klasyczny warsztat i załadował go naelektryzowaną intensywnością, której klasycyzm nie przewidywał.
Gdy słyszysz Mozartowską Symfonię g-moll i czujesz, że napięcie narasta i rozwiązuje się tak, jakby muzyka opowiadała historię — to właśnie forma sonatowa robi swoje. Gdy słyszysz w finale IX Symfonii temat, który wszyscy mogą śpiewać — to jest właśnie Beethoven mówiący: „Braterstwo jest dla wszystkich."
Sprawdzian działowy
1. Wymień trzy cechy stylu galant i wyjaśnij, jak każda z nich różni się od analogicznej cechy baroku.
2. Opisz budowę formy sonatowej. Wyjaśnij dramaturgiczną rolę każdej z trzech sekcji.
3. Czym różnią się symfonia, kwartet smyczkowy i koncert klasyczny jako gatunki? Podaj przykład arcydzieła każdego z nich i kompozytora.
4. Wyjaśnij, na czym polegała reforma operowa Glucka. Jakie problemy barokowej opery starała się rozwiązać?
5. Napisz jeden akapit oceniający twierdzenie: „Beethoven jest romantycznym kompozytorem." Odwołaj się do konkretnych dzieł i pojęć z działu.
6. Przeanalizuj harmonicznie dowolną kadenję autentyczną, plagalną i przerwaną — opisz każdą jako sekwencję stopni i wyjaśnij efekt dramaturgiczny.
7. Wyjaśnij, czym różni się modulacja od tonikalizacji. Gdzie w formie sonatowej najczęściej spotykamy każdą z nich?