Zamknięcie działu 7

Słowniczek działu

• Akompaniament ilustracyjny — partia fortepianu dźwiękowo odzwierciedlająca scenę lub emocję tekstu.
• Ballade fortepianowa — narracyjna, dramaturgicznie złożona forma instrumentalna (Chopin: 4 ballady).
• Bel canto fortepianowe — śpiewny styl gry wzorowany na włoskiej operze; płynna melodia, ornamentacja, rubato.
• Idée fixe — u Berlioza: temat-leitmotyw pojawiający się we wszystkich częściach i transformowany dramatycznie.
• Kinderszenen — cykl 13 miniatur fortepianowych Schumanna (op. 15); retrospekcja dzieciństwa.
• Lied — romantyczna pieśń na głos i fortepian; równorzędność obu partii.
• Mazurek — miniatura Chopina w rytmice polskich tańców ludowych; akcenty na 2. lub 3. miarę.
• Muzyka absolutna — muzyka bez zewnętrznego programu; wartość w wewnętrznej formie.
• Muzyka programowa — muzyka instrumentalna powiązana z programem literackim lub narracyjnym.
• Nacjonalizm muzyczny — świadome sięganie do tradycji ludowej i kulturowej własnego narodu.
• Nokturno — liryczna miniatura nocna; śpiewna melodia + falujący akompaniament.
• Passacaglia — forma wariacyjna z niezmiennym ostinato basowym.
• Pentafonika — skala pięciodźwiękowa bez półtonów; środek charakterystyki etnicznej.
• Pieśń bez słów — miniatura fortepianowa Mendelssohna naśladująca śpiew bez tekstu.
• Pieśń przekomponowana — muzyka zmienia się wraz z każdą strofą tekstu.
• Pieśń stroficzna — ta sama melodia we wszystkich zwrotkach.
• Poemat symfoniczny — jednoczęściowy utwór orkiestrowy z programem; gatunek Liszta.
• Szkoła narodowa — środowisko kompozytorów budujące styl oparty na własnej tradycji kulturowej.
• Cykl pieśni — zbiór pieśni tworzący spójną narrację dramatyczną.
• Etiuda romantyczna — miniatura na jeden problem techniczny; jednocześnie dzieło artystyczne.
• Forma cykliczna — technika powracania motywów z wcześniejszych części w późniejszych, transformowanych.
• Rozszerzona harmonika romantyczna — intensywna chromatyka, dalekie modulacje, pole tonalności poszerzone.

W pigułce

Romantyzm stworzył trzy równoległe rewolucje muzyczne. Pierwsza: pieśń stała się gatunkiem filozoficznym — Schubert, Schumann, Brahms ulepili z jednego głosu i fortepianu teatr wewnętrzny. Druga: fortepian dostał nową tożsamość — Chopin uczynił z etiudy poemat, z nokturna intymną wyznanie, z tańca głos narodu. Trzecia: muzyka instrumentalna sięgnęła po słowo — Berlioz dał orkiestrze program, Liszt stworzył poemat symfoniczny. Ale romantyzm nie jest jednolity: Brahms bronił muzyki absolutnej jako najczystszej formy ekspresji, szkoły narodowe przypomnały, że muzyka nie musi mówić po niemiecku ani po włosku — może mówić po czesku, fińsku i norwesku.

Sprawdzian działowy

1. Wyjaśnij różnicę między pieśnią stroficzną a przekomponowaną. Podaj przykład każdej z twórczości Schuberta.

2. Co to jest cykl pieśni? Wymień dwa cykle Schuberta i opisz ich tematykę.

3. Jaką rolę pełni partia fortepianu w romantycznym Liedzie? Czym różni się od roli fortepianu w starszej pieśni?

4. Wyjaśnij pojęcie bel canto fortepianowego. Jakich środków technicznych używał Chopin, by osiągnąć śpiewność fortepianu?

5. Omów pięć gatunków miniaturystyki fortepianowej Chopina, wskazując cechy każdego.

6. Co to jest idée fixe u Berlioza? Opisz, jak ten temat zmienia się w kolejnych częściach Symfonii fantastycznej.

7. Wyjaśnij różnicę między muzyką absolutną a programową. Kto reprezentował każde stanowisko w polemice XIX-wiecznej?

8. Co to jest poemat symfoniczny? Czym różni się od symfonii programowej?

9. Opisz zjawisko nacjonalizmu muzycznego w XIX w. Wskaż dwa przykłady dzieł należących do tej tradycji i omów środki muzyczne użyte w każdym.

10. Wyjaśnij, dlaczego poemat symfoniczny Liszta i symfonie Brahmsa można traktować jako dwie różne odpowiedzi na ten sam problem: jak pisać wielką muzykę po Beethovenie?

11. Co to jest forma cykliczna u Francka? Czym różni się od idée fixe Berlioza?

12. Opisz tendencję romantyków do rozszerzania przetworzenia w formie sonatowej. Jak wpływa to na dramaturgię formy?