Zamknięcie działu 8
Słowniczek działu
| Termin | Definicja |
|---|---|
| Opera romantyczna | Gatunek XIX w.: fantastyka, natura, wątek narodowy, dramatyczna rola orkiestry. |
| Singspiel | Opera z dialogami mówionymi, tradycja niemieckojęzyczna XVIII w. |
| Melodramat (operowy) | Deklamacja tekstu na tle muzyki; bez śpiewu; środek dramatyzmu. |
| Leitmotiv | Motyw muzyczny powiązany z postacią lub ideą; powraca transformowany. Wstęp: Weber; system: Wagner. |
| Freischütz | Opera Webera (1821); przełom romantyzmu operowego w Niemczech. |
| Belcanto | Estetyka operowa: piękno głosu, ornamentyka, melodia; Rossini, Donizetti, Bellini. |
| Cavatina | Powolna, liryczna część arii. |
| Cabaletta | Szybka, wirtuozerska końcówka arii. |
| Baryton verdiowski | Dramatyczny baryton ról ojcowskich i rozdarwych moralnie; Rigoletto, Germont, Jago. |
| Opera risorgimento | Wczesne opery Verdiego z tematyką patriotyczną; Nabucco, Ernani, Attila. |
| Gesamtkunstwerk | Wagner: totalne dzieło sztuki; muzyka, słowo, dramat i plastyka w nierozerwalnej jedności. |
| Chromatyzm | Gęste użycie półtonów rozmywające tonalność; napięcie harmoniczne. |
| Akord tristanowski | Dysonans z preludium Tristana; symbol niespełnienia; przełom w historii harmonii. |
| Melodia nieskończona | Ciągły tok muzyczny bez podziału na arie i recytatywy; Wagner. |
| Opera narodowa | Opera XIX-wieczna w języku ojczystym, z tematyką historyczną lub folklorystyczną. |
| Halka | Opera Moniuszki (1858); dramat społeczny, chłopska bohaterka. |
| Straszny Dwór | Opera Moniuszki (1865); staropolski obyczaj, tańce narodowe. |
| Borys Godunow | Opera Musorgskiego (1872); chór-lud jako protagonista. |
| Weryzm | Nurt operowy przełomu XIX/XX w.: realizm tematyczny, niższe warstwy, silne emocje. |
| Arioso | Styl wokalny między arią a recytatywem; emocja wybucha melodią. |
| La Bohème / Tosca / Butterfly | Trzy arcydzieła Pucciniego (1896/1900/1904). |
W pigułce
Romantyzm przyniósł operze trzy wielkie projekty:
-
Niemcy — Weber i Wagner: opera jako dramat totalny. Od Singspiel i fantastyki Webera (leitmotiv, natura, folklor) do Wagnerowskiego Gesamtkunstwerk: muzyka, słowo i wizualność jako jedno dzieło, system leitmotivów jako dramatyczna gramatyka, chromatyzm i melodia nieskończona jako rewolucja harmoniczna.
-
Włochy — belcanto i Verdi: opera jako dramat wokalny. Rossini (wirtuozeria i humor), Donizetti (dramat), Bellini (kantylena) — głos jako centrum. Verdi: ewolucja od patriotycznych chórów (Nabucco) przez psychologiczne arcydzieła (Rigoletto, Traviata) do syntezy (Otello, Falstaff). Baryton verdiowski — nowa rola dramatyczna.
-
Słowianizm — opery narodowe: opera jako projekt tożsamościowy. Moniuszko: Polska (Halka, Straszny Dwór). Smetana: Czechy. Musorgski: Rosja. Własny język, folklor, chór jako głos ludu.
-
Schyłek XIX w. — weryzm i Puccini: opera o zwykłych ludziach; realizm tematyczny i liryzm dramatyczny. La Bohème, Tosca, Butterfly.
Sprawdzian działowy
Pytanie 1. Wymień trzy cechy opery romantycznej i zilustruj je jednym dziełem.
Sprawdź odpowiedź
Trzy cechy: (1) tematyka fantastyczna lub narodowa, (2) dramatyczna rola orkiestry, (3) koloryt lokalny i folklorystyczny. Ilustracja: Wolny Strzelec Webera — (1) pakt z diabłem, zaczarowane kule; (2) uwertura tematyczna, ilustracja mrocznego lasu; (3) myślistwo, chóry myśliwskie, tradycja germańska.
Pytanie 2. Wyjaśnij różnicę między belcantem a dramatem operowym Verdiego.
Sprawdź odpowiedź
Belcanto (Rossini, Bellini, Donizetti): priorytet piękna głosu, ornamentyki i czystej melodii; dramat jest pretekstem. Verdi (zwłaszcza późny): dramat psychologiczny na pierwszym miejscu; melodia służy ekspresji charakteru; baryton verdiowski — głęboka rola dramatyczna niemożliwa w belcancie.
Pytanie 3. Czym jest Gesamtkunstwerk i jak Wagner go zrealizował?
Sprawdź odpowiedź
Gesamtkunstwerk: totalne dzieło sztuki — muzyka, słowo, ruch sceniczny i plastyka w jedności. Wagner zrealizował przez: (1) pisanie własnych librett; (2) budowę teatru w Bayreuth (zakryta orkiestra, amfiteatralna widownia); (3) system leitmotivów integrujący wszystkie warstwy dzieła; (4) melodię nieskończoną (brak podziału na numery).
Pytanie 4. Wyjaśnij rolę folkloru i języka ojczystego w operze narodowej. Podaj przykłady z dwóch różnych krajów.
Sprawdź odpowiedź
Folklor i język dają słuchaczowi natychmiastową „muzyczną rozpoznawalność" własnej kultury przed intelektualną analizą — emocja tożsamościowa jest bezpośrednia. Przykłady: (1) Polska — Moniuszko, Halka i Straszny Dwór: melodia góralska, polonez, mazurek, polszczyzna. (2) Rosja — Musorgski, Borys Godunow: deklamacja dopasowana do rosyjskiej prozodii, chóry oparte na pieśniach ludowych, modalność prawosławna.
Pytanie 5. Porównaj podejście Wagnera i Pucciniego do roli orkiestry i leitmotivu.
Sprawdź odpowiedź
Wagner: system leitmotivów = semantyczna sieć — motywy niosą znaczenie filozoficzne i transformują się dramaturgicznie; orkiestra bywa ważniejsza od linii wokalnej (melodia nieskończona, ciągły tok). Puccini: motywy emocjonalne — wywołują wzruszenie, nie budują sieci intelektualnej; orkiestra jest symfoniczna i dramaturgiczna, ale linia wokalna zostaje na pierwszym planie. Wagner: myślisz. Puccini: płaczesz.