Przełom XIX i XX wieku — impresjonizm i postromantyzm

Wstęp do działu

Wyobraź sobie: jest rok 1894. W Paryżu, w sali koncertowej Société Nationale, publiczność słyszy po raz pierwszy orkiestrowy preludium. Wiolonczele i kontrabasy trwają w bezruchu, a flet — sam flet — snuje wolną, jakby senny melodię, falującą i nieokreśloną tonalnie. Niektórzy słuchacze kiwają głowami z uznaniem. Inni podnoszą brwi: co to ma być? Gdzie jest temat, gdzie kulminacja, gdzie rozwiązanie? Gdzie muzyka?

To było Prélude à l'après-midi d'un faune Claudea Debussy'ego — i zmieniło bieg historii muzyki.

Przełom XIX i XX wieku to jeden z najbardziej burzliwych momentów w dziejach sztuki dźwięku. Jedni kompozytorzy rozciągają romantyczną harmonikę aż do granic jej wytrzymałości — monumentalne symfonie Mahlera, opowiadające o całym wszechświecie, dramaty tonalne Richarda Straussa. Inni, jak Debussy i Ravel, odwracają się od romantycznej narracji i szukają czegoś innego: koloru zamiast linii, chwili zamiast historii, wrażenia zamiast argumentu. Jeszcze inni, jak Bartók czy Janáček, wychodzą w pole i las, by zebrać muzykę, która żyje w śpiewie chłopów — i przepuścić ją przez nowoczesne ucho.

Wszystkie te drogi prowadzą, jak się okaże, ku jednemu: rozpadowi tonalności. Ale to już dział następny. Tu jesteś świadkiem pięknego, pełnego napięcia przejścia.

Mapa pojęć działu

           PRZEŁOM XIX i XX WIEKU
                     |
     ┌───────────────┼───────────────────┐
  IMPRESJONIZM   POSTROMANTYZM       FOLKLORYZM
  MUZYCZNY            |               ARTYSTYCZNY
     |          ┌─────┴──────┐            |
  Debussy     Mahler      R. Strauss   Bartók
  Ravel          |            |         Kodály
     |       symfonia    poemat         Janáček
  skala       jako       symfoniczny       |
  całotonowa  świat           |        skale ludowe
  paralele    ironii     programowość  rytm aksak
  harmoniczne i patosu               oś tonalna
     |
  związek z malarstwem
  i poezją symbolistyczną

            ──── wszystkie drogi prowadzą ku ────
                    ATONALNOŚCI (Dział 10)

Jednostki w tym dziale

9.1 Impresjonizm muzyczny — Debussy
9.2 Ravel i postimpresjonizm
9.3 Postromantyzm — Mahler i R. Strauss
9.4 Folklor i nacjonalizm — Bartók, de Falla, Janáček
9.5 Wiedeński fin de siècle — Zemlinsky, Wolf, Reger