Pozytywizm

Wstęp do działu

Wyobraź sobie, że właśnie przegrałeś wojnę — i to z kretesem. Polska 1863: powstanie stłumione, kraj w żałobie, romantycy okazali się prorokami klęski. Co robisz? Możesz szlochać nad grobem. Albo możesz powiedzieć: dosyć — teraz pracujemy.

Pozytywiści wybrali drugą drogę. Zamiast buntu z szablą i słowem „ojczyzna" — statystyki, fabryki, szkoły, emancypacja kobiet, prawa dziecka. Zamiast poetów-wieszczów — inżynierowie i lekarze. Zamiast bohaterów — typy społeczne: stara panna, bankrut, wynalazca, chłop pańszczyźniany, który stał się wolnym człowiekiem.

Ale pozytywizm to nie tylko program społeczny. To też wielka literatura: Prus, Sienkiewicz, Orzeszkowa — mistrzowie realnego detalu, psychologii, fabuły, która trzyma w napięciu. „Lalka" jest dziś nowocześniejsza niż niejeden bestseller. Sienkiewicz dostał Nagrodę Nobla.

W tym dziale nauczysz się czytać epokę jako reakcję — na romantyzm, na historię, na Europę poznawaną przez pryzmat nauki. I zobaczysz, że najlepsza literatura tendencyjna to taka, w której tendencja chowa się pod skórą — ujawnia się nie w przemowach, lecz w losach ludzi.

Mapa pojęć działu

                        POZYTYWIZM
                             |
       ┌────────────┬────────┴───────┬─────────────────┐
    EPOKA         PRĄDY          GATUNKI             HASŁA
       |          literackie         |                 |
  reakcja na        |             nowela           praca organiczna
  romantyzm     realizm          (puenta,          praca u podstaw
       |           |             tendencja)        emancypacja kobiet
  scjentyzm    naturalizm            |             asymilacja Żydów
       |           |              powieść              |
  postęp,       metoda            realistyczna     użyteczność
  praca,        naukowa           (panorama,       literatury
  nauka         w sztuce          narrator         jako narzędzia
                                  wszechwiedzący)   zmiany społecznej
                                   |
               ┌───────────────────┼───────────────────┐
             Prus               Sienkiewicz         Orzeszkowa
           „Lalka"             „Potop"             „Gloria victis" (nowela)
         nowele            powieść historyczna    

Jednostki w tym dziale

• 7.1 Epoka: pozytywizm — scjentyzm, praca organiczna, realizm
• 7.2 Nowele pozytywistyczne — „Kamizelka", „Katarynka", „Rozdziobią nas kruki…"
• 7.3 Bolesław Prus „Lalka" — wielka powieść realistyczna
• 7.4 „Z legend dawnego Egiptu" i Eliza Orzeszkowa „Gloria victis"
• 7.5 Henryk Sienkiewicz „Potop"
• 7.6 Fiodor Dostojewski „Zbrodnia i kara"
• 7.8 Publicystyka i poezja pozytywizmu — Świętochowski, Orzeszkowa, Asnyk, Konopnicka

---