Gramatyka i system języka

Wstęp do działu

Mówisz po polsku od urodzenia — i właśnie dlatego gramatyka bywa zaskoczeniem. Okazuje się, że robisz setki precyzyjnych operacji językowych, nie wiedząc o nich. Odmieniasz wyrazy przez przypadki, dobierasz aspekt czasownika, budujesz zdania złożone — automatycznie, bez instrukcji. Ten dział nie jest po to, żebyś uczył się mówić. Jest po to, żebyś zrozumiał, jak mówisz i dlaczego to działa.

Znajomość systemu językowego przydaje się wszędzie: przy poprawnym pisaniu, przy świadomym budowaniu zdań w wypracowaniu, przy rozumieniu, co analizuje lingwista, gdy czyta wiersz lub reklamę. A na maturze — gdy masz opisać budowę wyrazu albo rozpoznać typ zdania złożonego.

Zaczynamy od poziomu dźwięku i litery, idziemy przez budowę wyrazów, potem odmianę, składnię. Na koniec, w wersji rozszerzonej, schodzimy głębiej — do nauki o tym, co w ogóle robimy, kiedy mówimy.

Mapa pojęć działu

                    SYSTEM JĘZYKA POLSKIEGO
                              |
        ┌─────────────────────┼─────────────────────┐
    FONETYKA             FLEKSJA               SKŁADNIA
    i SŁOWOTWÓRSTWO      (odmiana)             (budowa zdania)
        |                    |                      |
    głoska/litera       deklinacja            podmiot/orzeczenie
    sylaba/akcent       koniugacja            zdanie złożone:
    alternacje          przypadki              podrzędne /
    morfemy:            rodzaj gram.           współrzędne
    rdzeń/afiksy        aspekt czasownika      typy zdań
    derywacja                |
    zrost                    |
                        akt mowy
                        illokucja
                        semantyka
                        denotacja/konotacja

Jednostki w tym dziale

• 18.1 Fonetyka i słowotwórstwo — dźwięk i budowa słowa
• 18.2 Fleksja — odmiana przez przypadki, rodzaje i czasy
• 18.3 Składnia — budowa zdania, wypowiedzenie, zdanie złożone

---