Zamknięcie działu 2
Słowniczek działu
Alegoria — figura organizująca tekst na dwóch poziomach jednocześnie: dosłownym i symbolicznym.
Archaizm językowy — wyraz, forma lub składnia wyszła z użycia; typy: leksykalne, fleksyjne, słowotwórcze, składniowe.
Asceza — wyrzeczenie się dóbr i przyjemności ciała jako droga do zbawienia.
Danse macabre — motyw literacko-plastyczny: korowód wszystkich stanów prowadzony przez Śmierć; wyraża egalitaryzm śmierci.
Egalitaryzm — wobec Śmierci nie istnieje hierarchia stanów.
Etyka rycerska — lojalność, odwaga, honor, ochrona słabszych, walka za wiarę; śmierć honorowa jako spełnienie.
Franciszkanizm — duchowość oparta na ubóstwie jako wolności, radości i braterstwie stworzeń.
Hagiografia — żywot świętego; gatunek wzorcotwórczy, nie biograficzny.
Kronika — gatunek historiograficzny; zapis wydarzeń z dynastycznym centrum; tendencyjny na korzyść patrona.
Kronikarz — autor kroniki; łączy funkcję historiografa i propagandysty.
Lament / plankt — gatunek liryczny wyrażający żal po stracie.
Legenda hagiograficzna — narracyjny żywot świętego z cudami; od łac. legenda = „to, co ma być czytane".
Memento mori — „pamiętaj, że umrzesz"; topos zachęcający do refleksji, nie do rozpaczy.
Moralitet — dramat z personifikacjami wartości i wad; cel: nauka moralna.
Panegiryzm — bezkrytyczna chwała; selekcja pozytywnych faktów, wartościujące słownictwo.
Pieśń religijna — gatunek liryczny i muzyczny służący kultowi.
Romans rycerski — gatunek narracyjny XII-XIV w.; rycerz + miłość dworska + przygoda.
Scholastyka — filozofia uzgadniająca wiarę z rozumem; dominująca metoda teologiczna średniowiecza.
Teocentryzm — Bóg w centrum wszelkiego istnienia i wartościowania.
Topos Stabat Mater — motyw Marii pod krzyżem; ból macierzyński i współcierpienie.
Topika władcy — stały zestaw cech idealnego władcy w tekstach średniowiecznych.
Wzorzec osobowy — ideał do naśladowania prezentowany przez literaturę.
Ars moriendi — „sztuka dobrego umierania"; gatunek i idea przygotowania na godną śmierć („Skarga umierającego").
Courtly love / miłość dworska — miłość idealizowana i niemożliwa; kochanek służy damie jak wasal.
Alegoria podróży — podróż przez zaświaty jako metafora nawrócenia.
Tercyna — forma metryczna Dantego: ABA BCB CDC; łańcuchowy rym.
Contrapasso — zasada kary w Piekle Dantego: kara jest lustrem winy.
Augustynizm — prymat wiary i woli nad rozumem; poznanie przez iluminację; niepokój serca (św. Augustyn).
Tomizm — harmonia wiary i rozumu; chrześcijański arystotelizm; pięć dróg (św. Tomasz z Akwinu).
Iluminacja — Boże oświecenie duszy jako źródło poznania prawdy (augustynizm).
Ubi sunt — motyw „gdzie są dawni wielcy?"; świadomość przemijania i zapomnienia (Villon).
Villonizm — bunt, gorzki humor, autoironia, głos poety-wyrzutka; mieszanie rejestrów.
Testament poetycki — utwór w formie ironicznego zapisu ostatniej woli (Villon, „Wielki testament").
W pigułce
Epoka: teocentryzm + scholastyka; Kościół = centrum kultury; trzy wzorce osobowe: rycerz, asceta, władca.
Liryka religijna: „Bogurodzica" (hymn-modlitwa zbiorowości, pośrednictwo przez Marię i Jana) + „Lament świętokrzyski" (plankt Marii pod krzyżem, topos Stabat Mater).
Hagiografia: „Legenda o św. Aleksym" — asceza jako droga zbawienia; tekst tendencyjny wzorcotwórczy; funkcja cudu.
Danse macabre: „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" — alegoria Śmierci, egalitaryzm, satyra społeczna, memento mori.
Wzorce świętego i rycerza: „Kwiatki" — franciszkanizm (ubóstwo = wolność, radość, braterstwo natury); „Roland" — rycerz chrześcijański (lojalność, honor, tragizm).
Historiografia: Kronika Galla — panegiryzm, topika władcy, elementy hagiograficzne; kronika = źródło + literatura.
[R] Romans rycerski: „Tristan i Izolda" — courtly love, niemożliwa miłość, napój jako los; „Boska Komedia" — alegoria podróży przez zaświaty, Wergiliusz = rozum, Beatrycze = łaska, contrapasso.
Sprawdzian działowy
Zadanie 1. Zdefiniuj: teocentryzm, scholastyka, hagiografia, danse macabre, memento mori. (5 definicji, ok. 2 zdania każda)
Sprawdź odpowiedź
Teocentryzm: Bóg jako centrum wszelkiego istnienia i wartościowania; wszystko — sztuka, polityka, życie — odnosi się do Boga i wieczności. Scholastyka: filozofia i teologia średniowiecza; metoda: uzgadnianie wiary z rozumem; cel: racjonalne uzasadnienie prawd Objawienia. Hagiografia: żywot świętego o funkcji wzorcotwórczej; nie dąży do obiektywizmu — buduje ideał; elementy obowiązkowe: pobożność, cuda, wyrzeczenie. Danse macabre: motyw korowodu wszystkich stanów prowadzonych przez Śmierć; wyraża egalitaryzm wobec śmierci; obecny w literaturze i malarstwie. Memento mori: „pamiętaj, że umrzesz" — topos zachęcający do refleksji nad sensem życia i przygotowania duchowego; nie pesymizm, lecz wezwanie.
Zadanie 2. Omów dwa spośród trzech wzorców osobowych średniowiecza. Dla każdego: wskaż tekst literacki, wymień trzy cechy wzorca, wyjaśnij, z jakiego obrazu świata wynika.
Sprawdź odpowiedź
Przykład: Asceta (Aleksy) + Rycerz (Roland). Asceta: cechy — wyrzeczenie majątku, rodziny i zdrowia; pokora i poniżenie jako ćwiczenie; modlitwa i kontemplacja. Obraz świata: teocentryzm + wiara, że ciało jest przeszkodą, a dobra ziemskie — pokusą; liczy się tylko zbawienie. Rycerz: cechy — lojalność wobec seniora, waleczność, gotowość do śmierci z honorem, walka za wiarę. Obraz świata: feudalizm (lojalność jako najwyższy obowiązek) + chrześcijaństwo (walka za wiarę nadaje sens śmierci); honor ponad życie.
Zadanie 3. Napisz akapit analityczny (ok. 100 słów) na temat wybranego tekstu omawianego w dziale. Zastosuj schemat: teza akapitu → obserwacja → cytat lub opis środka artystycznego → interpretacja efektu.
Sprawdź wzorzec odpowiedzi
„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" jest nie tylko tekstem religijnym, lecz satyrą społeczną ukrytą w formie filozoficznego dialogu. Śmierć, opisując swoje kolejne ofiary — papieża, rycerza, kupca — nie poprzestaje na stwierdzeniu nieuchronności, lecz komentuje wady każdego stanu: chciwość duchowieństwa, pychę rycerzy, nieuczciwość kupców. Ironiczny efekt polega na tym, że najbardziej bezwzględna i nieludzka postać w tekście jest jednocześnie jego najbardziej przenikliwym moralistą. Satyra działa przez paradoks: jedyna „sprawiedliwa" postać to ta, która wszystkich zabija.
Zadanie 4. Na podstawie wiedzy o kronice Galla Anonima: wyjaśnij, czym różni się kronika od obiektywnej historiografii i dlaczego tendencyjność tekstu historycznego ma wartość poznawczą.
Sprawdź odpowiedź
Kronika różni się od obiektywnej historiografii selekcją faktów (kronikarz pokazuje tylko to, co buduje pożądany obraz), wartościującym słownictwem (czyny patrona są „mężne i roztropne", przeciwnicy „podstępni") i celem pozaliterackim (legitymizacja władzy, nie prawda historyczna). Obiektywna historiografia dąży do falsyfikowalności i bezstronności; kronika ma cel polityczny. Tendencyjność ma jednak wartość poznawczą: mówi nam, jakie wartości były ważne w epoce, jak budowano legitymizację władzy, jakie narracje były społecznie skuteczne. Kronika Galla informuje nie tylko o Krzywoustym, lecz też o tym, jak XII-wieczni Polacy chcieli myśleć o swoim władcy. To historia mentalności — cenny wgląd w sposób myślenia epoki.