Zamknięcie działu 3

Humanizm to nurt intelektualny skupiony na człowieku i studiach antycznych; antropocentryzm to przekonanie filozoficzne, że człowiek jest miarą i centrum wartości. Humanizm jest szerszy (obejmuje też metody, źródła, instytucje); antropocentryzm jest jego filozoficznym jądrem. Przykład z Kochanowskiego: w Hymnie „Czego chcesz od nas, Panie..." poeta chwali Stworzenie (= humanistyczny zachwyt nad światem), ale centrum uwagi jest piękno Bożego dzieła postrzegane przez pryzmat człowieka (= antropocentryzm).

1. Refleksyjna: „O żywocie ludzkim", „Na zdrowie", „Na dom w Czarnolesiu" — filozoficzna konkluzja w krótkim wierszu.
2. Obyczajowa: „Do gościa", „O kaznodziei" — portret szlacheckiego życia, obserwacje ludzkiej natury.
3. Żartobliwa: „Raki" (czytanie od tyłu) — gra słowna, humor formalny.

Kochanowski całe życie wyznawał stoicyzm — filozofię, która obiecywała wewnętrzną równowagę wobec każdego nieszczęścia. Po śmierci córki Urszuli okazuje się, że filozofia nie chroni przed bólem. Tren IX oskarża Mądrość (stoicką) o złamaną obietnicę: „Kupić by cię, mądrości, za drogie pieniądze..." Tren X wyraża bezradność wobec pytania o los córki po śmierci: żadna z renesansowych koncepcji nieśmiertelności nie daje ulgi. Kryzys polega na zderzeniu systemu filozoficznego z realnym, nieznoszącym teorii bólem.

„Ojciec" odnosi się do pierwszeństwa historycznego, nie do poetyckiego mistrzostwa. Rej jako pierwszy konsekwentnie pisał po polsku z ideowego wyboru — chciał, by literatura polska istniała w języku narodowym, zrozumiałym dla każdego szlachcica, nie tylko dla łacińskiej elity. Bez Reja nie byłoby polskiego języka literackiego, na którym Kochanowski mógł budować swoje arcydzieła. Rej utorował drogę — Kochanowski wzniósł na niej gmach.

Na początku Lady Makbet jest aktywna, zdecydowana, eliminuje własne skrupuły przez wezwanie sił ciemności. Popycha Makbeta do morderstwa, gdy ten się waha. W miarę jak Makbet staje się coraz bardziej bezwzględny — Lady Makbet słabnie. W akcie V traci zmysły, lunatykuje i wyobraża sobie krew na rękach, której nie można zmyć. Historia Lady Makbet mówi: sumienia nie można trwale zniszczyć — można je stłumić, ale powróci, gdy straci się kontrolę nad sobą. To paradoksalnie optymistyczny przesłanie Szekspira: człowiek nie może uciec od własnej natury moralnej.

Hamlet rozważa sens działania w ogóle — paraliżuje go nadmiar refleksji i strach przed konsekwencjami nieznanych. Makbet przed morderstwem halucynuje kindżałem — ma wewnętrzny opór (sumienie), ale przełamuje go wolą. Zestawienie ujawnia dwa typy ludzkie: człowiek-Hamlet jest zbyt świadomy, by działać pochopnie, ale ta świadomość prowadzi do niedziałania i tragedii pasywności. Człowiek-Makbet działa wbrew sumieniu, co prowadzi do tragedii aktywności i moralnej erozji. Szekspir nie proponuje złotego środka — pokazuje, że każda skrajność ma swoje koszty.

Quijotyzm to postawa idealistyczna: wiara w wzniosłe ideały wbrew prozaicznej rzeczywistości, gotowość do walki o wartości, których świat nie uznaje. Don Kichot walczy z wiatrakami, bo widzi w nich olbrzymów — jest gotowy ponieść klęskę za ideał, który dla innych jest śmieszną iluzją.

Przykłady z literatury: bohater romantyczny walczący o niepodległość (Kordian, Konrad Wallenrod) — quijotyzm wzniosły i tragiczny. Przykład z życia: każdy, kto broni zasad moralnych w środowisku, które je ignoruje.

Quijotyzm może być cnotą (niezłomność) lub wadą (oderwanie od rzeczywistości) — zależy od skutków i okoliczności.