Barok

Wstęp do działu

Po harmonijnym, pełnym wiary w człowieka renesansie przyszedł niepokój. Nie nagły — lecz narastający, jak trzęsienie ziemi, które długo zbierało się pod ziemią. Barok rodzi się z poczucia, że człowiek jest kruchy, świat — pełen złudzeń, a czas — bezlitosny. „Vanitas vanitatum et omnia vanitas" — marność nad marnościami i wszystko marność. To zdanie ze Starego Testamentu stało się hasłem epoki.

Ale barok to nie tylko lament. To zarazem ostentacyjna radość, przerost formy, erotyczna zmysłowość, humor i groteskowa przesada. To epoka najgłębszej sprzeczności: przepych i pogarda dla przepychu, miłość i świadomość jej ulotności, zdobycie władzy i świadomość jej nicości. Z tych napięć wyrastają jedne z najciekawszych dzieł literatury europejskiej i polskiej.

W Polsce barok ma jeszcze jeden wymiar: sarmatyzm — ideologia szlacheckiego narodu wybranego, zakorzenionego w ziemi, tradycji i wolnościach. To mit tyleż piękny, co niebezpieczny, bo zamknął Polskę na zmiany właśnie wtedy, gdy Europa wkraczała w wiek Oświecenia.

W tym dziale poznasz poetów polskiego baroku — metafizycznych, dworskich i ziemiańskich — oraz europejski teatr i komedię klasycystyczną. Zobaczysz, jak epoka Paska, Morsztyna i Naborowskiego tworzy literaturę zarazem erudycyjną i namiętną, pełną konceptów i bólu.

Mapa pojęć działu

                              BAROK
                                |
         ┌──────────────────────┼──────────────────────┐
    FILOZOFIA             LITERATURA                ESTETYKA
         |                      |                      |
    vanitas               POLSKA                   koncept
    memento mori          liryka barokowa          marinizm
    niepokój              Naborowski               ozdobność
    metafizyczny          Morsztyn                 kontrast
         |                Potocki                  paradoks
    teocentryzm           Pasek                    antyteza
    powrót                 „Pamiętniki"             hiperbola
         |                      |                      |
    pesymizm              EUROPA                   ozdobna
    egzystencjalny        Molier                   forma vs
    (mimo wiary)          komedia klasycyst.       treść
                          John Donne [R]
                               |
              sarmatyzm — polska ideologia szlachecka

Jednostki w tym dziale

• 4.1 Epoka: barok — czas, idee, estetyka, gatunki
• 4.2 Liryka barokowa: Naborowski, Morsztyn, Potocki
• 4.3 Jan Chryzostom Pasek „Pamiętniki"
• 4.4 Molier „Skąpiec" / „Świętoszek" — komedia klasycystyczna
• 4.5 Poezja metafizyczna i sonet barokowy w Europie — John Donne [rozszerzenie]
• 4.6 Między rozumem a wiarą — Kartezjusz i Pascal [rozszerzenie]
• 4.7 Józef Baka — grafoman czy prekursor? [rozszerzenie]

---