Oświecenie

Wstęp do działu

Osiemnasty wiek miał odwagę postawić pytanie, które poprzednie epoki uznałyby za niebezpieczne: co możemy wiedzieć — i dlaczego? Oświecenie to epoka, która zaufała rozumowi bardziej niż tradycji, empirii bardziej niż objawieniu, krytyce bardziej niż posłuszeństwu. Efekt? Encyklopedia próbująca zgromadzić całą wiedzę ludzkości, konstytucje ograniczające władzę królów, bajki i satyry smagające arystokratów bez pardonu — i nowy gatunek literacki: powieść, która sprawdza, jak człowiek radzi sobie z rzeczywistością.

W Polsce oświecenie dojrzewa w cieniu rozbiorów, ale też w blasku Sejmu Czteroletniego i Konstytucji 3 maja. Ignacy Krasicki pisze bajki, które śmieją się z szlachty, i powieść, która uczy przez przykład błędów bohatera. Ta epoka jest Ci bliższa, niż myślisz — jej główne pytania: Czy warto posłuchać rozumu zamiast autorytetu? Jak zbudować dobre prawo? Jak wychować dobrego obywatela? — wracają w każdej debacie publicznej.

Ten dział czyta się razem z tekstami. Miej pod ręką wybrane bajki i satyry Krasickiego, „Hymn do miłości ojczyzny" oraz — jeśli możesz — fragment „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków". Gdy dojdziemy do Konstytucji 3 maja, zajrzymy do jej oryginalnego tekstu.

Mapa pojęć działu

                        OŚWIECENIE
                             |
     ┌─────────────┬──────────────────┬──────────────┐
  ROZUM           prądy             gatunki        kontekst
  i KRYTYKA     literackie         epoki           historyczny
     |               |                |                |
 encyklopedyści  klasycyzm         satyra          rozbiory
 publicystyka   sentymentalizm     bajka           Sejm Czteroletni
 filozofia       rokoko            powieść         Konstytucja 3 maja
                  deizm            liryka patriotyczna
                     |                |
              ironia i alegoria    Krasicki
                    perswazja       Doświadczyński
                    retoryka        Hymn

Jednostki w tym dziale

• 5.1 Epoka: oświecenie — racje rozumu, encyklopedyści, klasycyzm, sentymentalizm
• 5.2 Ignacy Krasicki — satyry i bajki
• 5.3 Ignacy Krasicki: „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki" i „Hymn do miłości ojczyzny"
• 5.4 Konstytucja 3 maja i publicystyka oświeceniowa — teksty użytkowe i perswazja
• 5.5 Wolter „Kandyd" i Diderot — filozofia i literatura oświeceniowa [rozszerzenie]
• 5.6 Sentymentalizm i rokoko — poezja serca (Karpiński, Kniaźnin, Trembecki)
• 5.7 Poznawcze aspiracje oświecenia — Locke i Kant [rozszerzenie]

---