Zamknięcie działu 5
Słowniczek działu
| Termin | Definicja |
|---|---|
| Oświecenie | Europejski prąd intelektualny XVIII w.; główne hasła: rozum, krytyka, postęp, tolerancja. |
| Encyklopedyści | Twórcy i zwolennicy Encyklopedii Diderota (1751–1772); symbolizują oświeceniowy projekt sumowania wiedzy. |
| Klasycyzm | Prąd literacki nawiązujący do antyku; harmonia, dydaktyzm, jasność formy. |
| Sentymentalizm | Prąd podkreślający uczucie, naturę i prostotę; inspiracja: Rousseau. |
| Rokoko | Lekki, dekoracyjny prąd artystyczny; estetyka wdzięku i zabawy. |
| Deizm | Wiara w Boga-Stwórcę nieinterweniującego w bieg świata; charakterystyczny dla philosophes. |
| Publicystyka | Piśmiennictwo użytkowe o aktualnych sprawach; narzędzie reform w oświeceniu. |
| Satyra | Gatunek krytykujący wady przez ironię i ośmieszenie; cel: poprawa. |
| Bajka ezopowa | Krótka narracja alegoryczna ze zwierzęcymi postaciami i morałem. |
| Alegoria | Rozciągnięty system ukrytych znaczeń symbolicznych w utworze. |
| Ironia | Wypowiedź znacząca coś innego niż dosłownie. |
| Dydaktyzm | Tendencja do pouczania i kształtowania postaw moralnych. |
| Bildungsroman | Powieść wychowawcza ukazująca dojrzewanie bohatera. |
| Utopia | Opis idealnego, nieistniejącego społeczeństwa; krytyka przez kontrast. |
| Liryka patriotyczna | Odmiana liryki o miłości do ojczyzny; wzniosły ton, apostrofy. |
| Patriotyzm oświeceniowy | Racjonalna wola naprawy ojczyzny, nie sentymentalna gloryfikacja. |
| Tekst perswazyjny | Tekst zmieniający postawy przez logos, patos i etos. |
| Retoryka | Sztuka skutecznej argumentacji i mówienia. |
| Logos / patos / etos | Trzy środki perswazji: rozum / emocje / autorytet. |
| Sejm Czteroletni | Parlament reformatorski 1788–1792; uchwalił Konstytucję 3 maja. |
| Poemat heroikomiczny | Błaha treść w podniosłej formie eposu; komizm z kontrastu (Krasicki „Monachomachia"). |
| Oda | Podniosły, uroczysty utwór pochwalny (Naruszewicz „Balon"). |
| Sielanka sentymentalna | Sielanka akcentująca czułe uczucia bohaterów (Karpiński „Laura i Filon"). |
| Komedia polityczna | Komedia prowadząca agitację polityczną przez ośmieszenie przeciwnika idei (Niemcewicz „Powrót posła"). |
| Powiastka filozoficzna | Gatunek narracyjny krytykujący idee filozoficzne przez fabułę; Wolter „Kandyd". |
| Optymizm leibnizjański | Najlepszy z możliwych światów; Pangloss jako jego parodia. |
| Dialog filozoficzny | Starcie stanowisk bez autorskiego rozstrzygnięcia; tradycja Platon → Diderot. |
| Ironia filozoficzna | Demaskowanie absurdu tezy przez jej dosłowne zastosowanie do rzeczywistości. |
| Empiryzm [R] | Doświadczenie jako źródło poznania; umysł jako tabula rasa (Locke). |
| Sapere aude [R] | „Miej odwagę być mądrym"; dewiza oświecenia (Kant). |
W pigułce
-
Oświecenie = wiek rozumu: empiryzm, krytyka tradycji, postęp, tolerancja, publicystyka.
-
Trzy prądy: klasycyzm (rozum, antyk), sentymentalizm (uczucie, natura), rokoko (lekkość).
-
Krasicki = wzorzec polskiego oświecenia: bajki (alegoria + morał), satyry (ironia + ośmieszenie), powieść (Bildungsroman + utopia), liryka patriotyczna (rozum + obowiązek).
-
Konstytucja 3 maja = dokument kultury i retoryki; logos + patos + etos; kontekst: Sejm Czteroletni, rozbiory.
-
Czytając teksty oświeceniowe: szukaj alegorii, ironii, środków perswazji — i pytaj, do kogo są skierowane i co chcą zmienić.
-
Wolter „Kandyd" = powiastka filozoficzna; obalenie optymizmu Leibniza przez kontrprzykłady; finał: pragmatyzm („uprawiać ogród").
-
Diderot = dialog filozoficzny jako forma sceptycyzmu i otwartości na wielogłos.
Sprawdzian działowy
1. Wymień trzy główne prądy literackie oświecenia i krótko scharakteryzuj każdy (2–3 zdania).
2. Na czym polega alegoria w bajkach Krasickiego? Podaj przykład i wyjaśnij alegoryczne znaczenie postaci.
3. Omów strukturę „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków". Dlaczego powieść jest zarówno satyrą, jak i Bildungsromanem?
4. Wskaż trzy środki perswazji (logos, patos, etos) w wybranym tekście publicystycznym lub w preambule Konstytucji 3 maja. Dla każdego podaj cytat i krótkie wyjaśnienie.
5. Wyjaśnij, czym różni się patriotyzm oświeceniowy od patriotyzmu romantycznego (możesz odwołać się do „Hymnu do miłości ojczyzny" Krasickiego i porównać z tym, co wiesz o romantyzmie z późniejszego działu).
6. [R] Zinterpretuj finalne zdanie „Kandyda" Woltera: „Trzeba uprawiać nasz ogród". Odnieś je do filozofii Panglossa i do pytania, jak żyć, skoro wielkie teorie nie wyjaśniają zła na świecie.