Zamknięcie działu 6
Słowniczek działu
| Termin | Definicja |
|---|---|
| Romantyzm | Epoka buntu przeciw racjonalizmowi; afirmacja uczucia, wyobraźni, narodu |
| Irracjonalizm | Uczucie i intuicja jako równoprawne źródła poznania |
| Bajronizm | Typ zbuntowanego, dumnego, tragicznego bohatera |
| Mesjanizm | Idea ofiarniczego posłannictwa narodu polskiego |
| Prometeizm | Bunt jednostki przeciw siłom wyższym z miłości do ludzi |
| Wallenrodyzm | Patriotyczna zdrada: zniszczenie wroga od wewnątrz kosztem własnej moralności |
| Kordianizm | Przepaść między wzniosłym postanowieniem a niezdolnością do czynu |
| Ballada | Gatunek liryczno-epicki z elementem fantastycznym i refleksją moralną |
| Synkretyzm rodzajowy | Połączenie liryki, epiki i dramatu w jednym utworze (ballada) |
| Ballada grozy | Ballada z siłami nadprzyrodzonymi (Goethe „Król elfów") |
| Oda | Podniosły utwór pochwalny/programowy; forma klasycystyczna („Oda do młodości") |
| Powieść poetycka | Epika z liryzmem, bajroniczny bohater, fragmentaryczna kompozycja |
| Dramat romantyczny | Łamie jedności; sceny symboliczne i realistyczne; wielki monolog |
| Sonet | 14-wierszowy gatunek liryczny |
| Orientalizm | Estetyczna fascynacja Wschodem jako tłem dla przeżyć wewnętrznych |
| Epopeja | Rozbudowany gatunek epicki z inwokacją, opisami, zbiorowymi czynami |
| Arkadia | Wyobrażona utracona kraina szczęścia; Soplicowo jako polska Arkadia |
| Liryka medytacyjna | Kontemplacyjna, cicha, skupiona na refleksji o przemijaniu |
| Przemilczenie | Celowe pominięcie sedna; sens rodzi się z tego, co przemilczane (Norwid) |
| Elipsa | Celowe opuszczenie słów jako zaproszenie do współtworzenia sensu (Norwid) |
| Ironia romantyczna | Krytyka przez miłość; nie drwina, lecz troska wyrażona ostro |
| Katastrofizm [R] | Historia zmierza ku katastrofie; ocalenie tylko przez transcendencję |
| Obrzęd dziadów [R] | Ludowy obrzęd przywoływania duchów; rama dramatyczna „Dziadów" |
| Sentymentalizm [R] | Prąd literacki poprzedzający romantyzm; kult uczucia, Rousseau, Goethe |
| Werteryzm [R] | Naśladowanie Wertera; absolutyzacja uczucia i demonstrowanie rozpaczy |
| Powieść epistolarna [R] | Powieść z listów; subiektywna narracja ukrywa tyle, ile ujawnia |
| Czarny romantyzm (gotycyzm) [R] | Nurt grozy, śmierci, szaleństwa (Shelley „Frankenstein", Poe) |
| Idealizm niemiecki [R] | Filozofia prymatu ducha i jednostkowego „ja" (Fichte, Schelling, Schleglowie) |
| Poeci jezior [R] | Wordsworth i Coleridge — kult natury i wyobraźni |
W pigułce
Romantyzm to epoka, która zmieniła Europę i uratowała Polskę — przynajmniej w wymiarze duchowym. Przez sto lat bez państwowości literatura była przestrzenią, w której naród mógł istnieć, kwestionować, marzyć i rozliczać się z przeszłością.
Cztery wielkie postaci tego działu:
- Mickiewicz — budowniczy mitów (Konrad, Pan Tadeusz, Pielgrzym); mesjanizm i prometeizm.
- Słowacki — krytyk mitów i demaskator słabości; kordianizm i rozrachunek.
- Norwid — filozoficzny samotnik; praca, piękno, pamięć, trudny język.
- Krasiński [R] — katastrofista; apokalipsa bez zwycięzców.
Każdy z nich stawia inne pytania — i wszystkie razem tworzą pełny obraz romantycznego rozumienia kondycji ludzkiej i losu Polski.
Sprawdzian działowy
1. Wyjaśnij, czym różni się romantyzm polski od europejskiego.
Wskazówki do odpowiedzi
Romantyzm europejski: bunt filozoficzny i artystyczny w krajach z własną państwowością. Romantyzm polski: literatura jako przestrzeń narodowa; poeci-wieszcze; mesjanizm i prometeizm; bezpośredni związek z walką o wolność.
2. Na przykładzie jednego dzieła omów mesjanizm lub prometeizm jako postawę romantyczną.
Wskazówki do odpowiedzi
Mesjanizm: „Dziady cz. III" — Polska-Chrystus Narodów, Widzenie księdza Piotra. Prometeizm: Wielka Improwizacja — bunt Konrada z miłości do narodu, nie z pychy.
3. Porównaj dwa dowolne gatunki romantyczne: wskaż cechy gatunkowe i podaj przykład dzieła.
Wskazówki do odpowiedzi
Ballada (narracyjna, fantastyczna, moralistyczna) vs dramat romantyczny (łamanie jedności, wielki monolog, wielość planów). Ballada: „Świtezianka". Dramat: „Dziady" lub „Kordian".
4. Na czym polega kordianizm? Podaj przykład ze sceny zamachu i wyjaśnij jego interpretację.
Wskazówki do odpowiedzi
Kordianizm = niemoc czynu przy wzniosłych ideałach. Scena zamachu: stoi przed drzwiami cara, ma nóż i postanowienie — mdleje. Interpretacja: romantyczny idealizm nie wystarczy do działania; przepaść między intencją a czynem.
5. Co wyróżnia Norwida na tle pozostałych wieszczów? Omów jeden środek stylistyczny charakterystyczny dla jego twórczości.
Wskazówki do odpowiedzi
Norwid: filozofia i etyka zamiast polityki; praca jako wartość; trudny, eliptyczny styl. Środek: elipsa (twórcze luki zapraszające do współtworzenia sensu) lub przemilczenie (znaczące pominięcie sedna).