Zamknięcie działu 7
Słowniczek działu
- Pozytywizm — epoka literacko-filozoficzna II poł. XIX w.; praca, nauka, postęp; w Polsce reakcja na klęskę powstania 1863.
- Scjentyzm — pogląd, że metoda naukowa jest jedyną prawomocną formą poznania.
- Praca organiczna — każda warstwa społeczna rozwijana dla dobra całości.
- Praca u podstaw — edukacja i podniesienie najniższych warstw społecznych.
- Emancypacja — równouprawnienie kobiet; prawo do edukacji i pracy.
- Realizm — prąd literacki: wierne przedstawianie rzeczywistości, bohater jako produkt środowiska.
- Naturalizm — radykalna odmiana realizmu; determinizm biologiczny i środowiskowy.
- Nowela — krótki utwór epicki: jeden wątek, zwarta kompozycja, wyraźna puenta.
- Tendencyjność — podporządkowanie fabuły z góry założonej tezie społecznej.
- Puenta / pointa — kulminacyjny punkt noweli, który zmienia rozumienie całości.
- Powieść realistyczna — panorama społeczna, narrator wszechwiedzący, bohater jako produkt środowiska i historii.
- Narrator wszechwiedzący — wie wszystko: myśli, przyszłość, wnętrza; tworzy iluzję obiektywizmu.
- Panorama społeczna — opis społeczeństwa jako całości z różnymi klasami i środowiskami.
- Bohater dysonansowy — noszący wewnętrzną sprzeczność (romantyk i pozytywista).
- Legenda literacka (przypowieść) — utwór o uniwersalnym sensie filozoficznym w kostiumie dawnej przeszłości.
- Pamięć zbiorowa — zbiorowe zachowanie śladów przeszłości; literatura jako archiwum.
- Martyrologia — temat poświęcenia i cierpienia zbiorowego; upamiętnianie ofiar.
- Powieść historyczna — łączy fikcję z realiami historycznymi; historia w służbie celów artystycznych i ideologicznych.
- Krzepienie serc — program Sienkiewicza: literatura jako źródło siły i nadziei narodu.
- Bohater ewoluujący — przechodzi przemianę wewnętrzną w toku fabuły.
- Powieść psychologiczna — skupia się na wewnętrznym życiu bohaterów (Dostojewski, 7.6).
- Polifonia — narracja wielogłosowa; każdy bohater ma pełnoprawny głos.
- Odkupienie — idea odrodzenia przez cierpienie i pokorę.
- Asymilacja — włączanie mniejszości (Żydów) do wspólnoty narodowej; ideał tolerancji.
- Publicystyka programowa — teksty prasowe głoszące idee epoki (Świętochowski „My i wy").
- [R] Estetyzm Petroniusza — filozofia życia oparta na prymacie piękna nad moralnością.
- [R] Powieść historyczna z kluczem — alegoria polityczna w kostiumie historycznym.
- [R] Realizm krytyczny — realizm obnażający mechanizmy i niesprawiedliwość społeczną (Balzak).
- [R] Komedia ludzka — cykl powieści Balzaka mający dać pełny obraz społeczeństwa.
- [R] Powieść inicjacyjna (o karierze) — bohater poznaje prawa świata i traci złudzenia (Rastignac).
W pigułce
| Jednostka | Najważniejsze pojęcia | Kluczowe teksty |
|---|---|---|
| 7.1 Epoka | pozytywizm, scjentyzm, realizm, naturalizm | — |
| 7.2 Nowele | nowela, tendencyjność, puenta | Kamizelka, Katarynka, Rozdziobią… |
| 7.3 Lalka | panorama społ., narrator wszechwiedzący, bohater dysonansowy | Lalka |
| 7.4 Gloria/Egipt | legenda literacka, martyrologia, pamięć zbiorowa | Z legend…, Gloria victis |
| 7.5 Potop | powieść historyczna, krzepienie serc, bohater ewoluujący | Potop |
| 7.6 Zbrodnia i kara [R] | powieść psychologiczna, polifonia, odkupienie | Zbrodnia i kara |
| 7.7 Quo vadis [R] | estetyzm, tyrania estetyczna, powieść z kluczem | Quo vadis |
Sprawdzian działowy
Pytanie 1. Wyjaśnij, na czym polega różnica między realizmem a naturalizmem. Podaj przykład z literatury pozytywistycznej, który ilustruje realizm, i uzasadnij wybór.
Pytanie 2. Na czym polega tendencyjność w noweli pozytywistycznej? Omów na przykładzie jednej z nowel Prusa.
Pytanie 3. Dlaczego Wokulski jest nazywany bohaterem dysonansowym? Przywołaj konkretne wątki „Lalki".
Pytanie 4. Porównaj dwa teksty z jednostki 7.4 pod kątem sposobu upamiętniania poległych. Na czym polega różnica między elegią Orzeszkowej a legendą Prusa?
Pytanie 5. Czym różni się powieść historyczna od historii jako nauki? Odwołaj się do „Potopu" Sienkiewicza.
Pytanie 6. [R] Wyjaśnij pojęcie polifonii i przedstaw jeden przykład z „Zbrodni i kary", który je ilustruje.
Pytanie 7. [R] Oceń Petroniusza z „Quo vadis": czy jest postacią tragiczną? Uzasadnij, używając terminologii literackiej.