Zamknięcie działu 8

Słowniczek działu

• Młoda Polska — polska nazwa modernizmu; ok. 1890–1918; dekadentyzm, symbolizm, impresjonizm, neoromantyzm jako przenikające się prądy.
• Dekadentyzm — postawa schyłku, wyczerpania wartości, niemocy; eskapizm w sztukę.
• Symbolizm — metoda: rzeczywistość ukryta wyrażana przez symbol; sugestia > opis.
• Impresjonizm literacki — technika nastroju i ulotnego wrażenia zmysłowego.
• Neoromantyzm — powrót do romantycznych idei wybitnej jednostki i misji narodu.
• Sztuka dla sztuki — program autonomii dzieła; wartość estetyczna jako cel sam w sobie.
• Weltschmerz — (niem.) ból świata; leitmotiv dekadentyzmu, Tetmajer.
• Nirwana — buddyjski ideał zgaszenia jaźni; u Tetmajera: pragnienie nieistnienia.
• Teomachia — walka człowieka z Bogiem; bunt metafizyczny; Kasprowicz.
• Dramat symboliczny — dramat, w którym elementy fabularne są symbolami idei; Wyspiański.
• Chochoł — symbol Polski uśpionej, marazmu, bezcelowego tańca bez przebudzenia.
• Synteza sztuk — Gesamtkunstwerk; dzieło totalne łączące muzykę, słowo, malarstwo.
• Epopeja chłopska — wielka powieść epicka z bohaterem zbiorowym; czas kołowy, mit; Reymont.
• Mowa pozornie zależna — perspektywa postaci wbudowana w głos narratora bez cudzysłowu.
• Bezdomność (Żeromski) — wielowymiarowa niemożność zakorzenienia bohatera.
• Rozdarta sosna — symbol konfliktu wewnętrznego Judyma; ideał vs rzeczywistość.
• Bohater modernistyczny — nosi nierozwiązywalny konflikt; klęska z wyboru.
• Fokalizacja — punkt widzenia w narracji: czyimi oczami widzimy zdarzenia.
• Dulszczyzna — mieszczańska obłuda; moralność pozorów (Zapolska).
• Kołtuństwo (filisterstwo) — ciasnota umysłowa i moralna drobnomieszczaństwa.
• Tragifarsa — utwór łączący komizm formy z tragizmem treści („Dulska").
• Dramat naturalistyczny — bohater zdeterminowany przez środowisko i klasę.
• [R] Poeci przeklęci — francuscy poeci XIX w. (Baudelaire, Rimbaud, Verlaine); źródło nowoczesnej liryki.
• [R] Synestezja — przenikanie wrażeń różnych zmysłów (Baudelaire).
• [R] Spleen — nowoczesna nuda, melancholia, zniechęcenie istnieniem (Baudelaire).
• [R] Poeta-jasnowidz — Rimbaudowska idea poety docierającego do nieznanego.
• [R] Synkretyzm (mit + historia) — łączenie porządku mitycznego i historycznego (Wyspiański „Noc listopadowa").
• [R] Kolonializm — wyzysk terytoriów; w literaturze: krytyka u Conrada.
• [R] Narracja ramowa — historia w historii; Marlow jako narrator wewnętrzny.
• [R] Wola mocy (Nietzsche) — napęd życia: twórcze samoprzezwyciężanie.
• [R] Nadczłowiek (Übermensch) — typ twórcy własnych wartości; nie rasa.
• [R] Élan vital (Bergson) — twórczy impet życiowy; energia ewolucji i rozwoju.
• [R] Intuicja (Bergson) — bezpośredni, niepojęciowy kontakt z rzeczą; w sztuce: uchwycenie przeżycia.
• [R] Trwanie (durée) — czas subiektywny, niepodzielny strumień przeżyć.

W pigułce

Jednostka	Najważniejsze pojęcia	Kluczowe teksty
8.1 Epoka	dekadentyzm, symbolizm, impresjonizm, neoromantyzm	„Confiteor" Przybyszewskiego
8.2 Poezja	Weltschmerz, nirwana, teomachia, nietzscheanizm	Tetmajer, Kasprowicz, Staff
8.3 Wesele	dramat symboliczny, Chochoł, synteza sztuk	Wyspiański „Wesele"
8.4 Chłopi	epopeja chłopska, czas kołowy, mowa poz. zależna	Reymont „Chłopi"
8.5 Ludzie bezdomni	bohater modernistyczny, rozdarta sosna, liryzm	Żeromski „Ludzie bezdomni"
8.6 Rozdziobią…	fokalizacja, naturalizm, demitologizacja	Żeromski „Rozdziobią…"
8.7 Conrad [R]	kolonializm, narracja ramowa, hamartia	„Jądro ciemności", „Lord Jim"
8.8 Filozofia [R]	wola mocy, nadczłowiek, élan vital, intuicja	Nietzsche, Bergson

Sprawdzian działowy

Pytanie 1. Odróżnij dekadentyzm od symbolizmu. Podaj przykład z poezji Młodej Polski, który ilustruje symbolizm, i uzasadnij swój wybór.

Pytanie 2. Wyjaśnij, co symbolizuje Chochoł w „Weselu" Wyspiańskiego. Podaj co najmniej dwie możliwe interpretacje i oceń, która jest bliższa tekstowi.

Pytanie 3. Dlaczego „Chłopi" Reymonta są nazywani epopeją, a nie powieścią realistyczną? Omów kompozycję cykliczną i funkcję ziemi jako wartości absolutnej.

Pytanie 4. Na czym polega wielowymiarowa „bezdomność" Judyma w „Ludziach bezdomnych"? Omów wymiar dosłowny, klasowy i egzystencjalny.

Pytanie 5. Porównaj podejście do mitu heroizmu powstańczego u Żeromskiego („Rozdziobią nas kruki, wrony…") i u Sienkiewicza („Potop"). Czym różnią się ich wizje poświęcenia?

Pytanie 6. [R] Wyjaśnij, gdzie według Conrada leży „serce ciemności". Omów symbolikę tej metafory w kontekście powieści i kolonializmu.

Pytanie 7. [R] Porównaj wolę mocy Nietzschego z élan vital Bergsona. Czym różnią się te dwie filozofie jako odpowiedzi na kryzys wartości końca XIX w.?