Zamknięcie działu 9

Słowniczek działu

awangarda krakowska — kierunek poetycki oparty na konstruktywizmie (ekonomia słowa, miasto, masa, maszyna); przedstawiciel: Przyboś.

bildungsroman — powieść o dojrzewaniu bohatera; „Przedwiośnie" Żeromskiego jako przykład.

ekspresjonizm prozatorski — proza cechująca się intensywnością emocjonalną i deformacją rzeczywistości; Schulz jako przykład w literaturze polskiej.

Czysta Forma (Witkacy) — koncepcja estetyczna: sztuka wywołuje metafizyczne zdumienie niezależnie od treści; realizowana przez groteskę w dramatach.

feministyczny podmiot liryczny — podmiot będący kobietą, relacjonujący doświadczenie z perspektywy kobiecej, z zachowaniem autonomii i ironii; Pawlikowska-Jasnorzewska.

filozofia niebytu (Leśmian) — poetycka metafizyka granicy między istnieniem a nieistnieniem; byt kruchy, nieistnienie aktywne.

forma (Gombrowicz) — narzucony z zewnątrz wzorzec tożsamości lub zachowania, zniewolający człowieka; gęba (maska tożsamości), pupa (infantylizacja), łydka (wyzwolenie cielesnością).

futuryzm — ruch artystyczny gloryfikujący prędkość i zerwanie z tradycją; w Polsce krótkotrwały (Jasieński, Wat).

groteska — technika artystyczna łącząca wzniosłe z absurdalnym; cel: niepokój i obnażenie fałszywości norm.

karnawalizacja (Bachtin) — wywrócenie hierarchii jak w karnawale; ujawnia arbitralność „normalnych" porządków; Woland w „Mistrzu i Małgorzacie".

katastrofizm — postawa twórcza (lata 30.) wyrażająca przekonanie o nieuchronnej zagładzie cywilizacji; diagnoza historyczna, nie nastrój.

konstruktywizm poetycki — zasada awangardy: wiersz jak budowla, każde słowo musi pracować na znaczenie.

mitologizacja — przetworzenie rzeczywistości w mit (nadanie jej wymiaru archetypowego); Schulz i Drohobycz.

narracja pierwszoosobowa — perspektywa „ja" narracyjnego; subiektywna i ograniczona.

neologizm poetycki — słowo stworzone przez poetę, pełniące funkcję filozoficzną; Leśmian.

oniryzm — styl naśladujący logikę snu (asocjacje, płynność granic, intensywność sensualna); Schulz.

parodia — naśladowanie konwencji z zamiarem jej ośmieszenia przez przesadę.

manifest (artystyczny) — programowy, prowokacyjny tekst ogłaszający zasady nowego kierunku (Marinetti — futuryzm; Peiper — awangarda krakowska).

miniatura liryczna — bardzo krótki wiersz o celnej pointie (Pawlikowska-Jasnorzewska).

parabola (przypowieść) [R] — fabuła o uniwersalnym, przenośnym sensie (Kafka „Proces").

kafkowski [R] — absurdalny, koszmarny, bezwyjściowy; jednostka wobec niepojętej machiny.

powieść dyskusja — powieść konfrontująca różne ideologie bez rozstrzygnięcia; „Przedwiośnie".

program poetycki — manifest artystyczny grupy; ≠ opis faktycznej twórczości.

relatywizm moralny (Nałkowska) — oceny moralne zależne od perspektywy; ta sama osoba może być winna/niewinna w zależności od punktu widzenia.

Skamander — grupa poetycka (Tuwim, Lechoń, Iwaszkiewicz, Słonimski, Wierzyński); witalizm, codzienność, antyprogram.

wielość perspektyw — technika narracyjna: te same zdarzenia w relacji wielu narratorów; brak autorytarnej prawdy.

W pigułce

Dwudziestolecie (1918–1939) to epoka euforii niepodległości i narastającego lęku przed wojną — obu naraz. Grupy poetyckie kłóciły się o formę: Skamander chciał codzienności i witalizmu, awangarda — precyzji konstruktywistycznej. Leśmian stał osobno z własną filozofią i własnym językiem. Pawlikowska przepisała lirykę miłosną z kobiecej perspektywy.

W prozie: Schulz mitologizował Drohobycz przez oniryczną narrację ekspresjonistyczną; Gombrowicz diagnozował Formę jako więzienie tożsamości przez groteskę i parodię; Żeromski w „Przedwiośniu" konfrontował trzy wizje Polski bez rozstrzygnięcia. W rozszerzeniu: Nałkowska i relatywizm moralny przez wielość perspektyw; Witkacy i Czysta Forma przez groteskę dramatyczną; Bułhakow i karnawalizacja przez trójwarstwową narrację.

Katastrofizm nie był pesymizmem z kaprysu — był diagnozą. Trafną.

Sprawdzian działowy

Poziom 1 — rozumienie

  1. Wymień trzy grupy poetyckie dwudziestolecia i podaj po jednym poecie z każdej.
  2. Wyjaśnij, czym jest ekonomia słowa w programie awangardy krakowskiej.
  3. Zdefiniuj neologizm poetycki i podaj jeden przykład z twórczości Leśmiana.
  4. Wyjaśnij trzy pojęcia Gombrowicza: gęba, pupa, łydka.
  5. Wymień trzy wizje Polski z „Przedwiośnia" i ich reprezentantów.

Poziom 2 — analiza

  1. Porównaj programy Skamandra i awangardy krakowskiej. Co je różni filozoficznie, a nie tylko formalnie?
  2. Na przykładzie jednego opowiadania Schulza wyjaśnij, czym jest mitologizacja i jak ją Schulz realizuje.
  3. Omów katastrofizm jako postawę historycznie uzasadnioną, przywołując konkretne argumenty.
  4. Wyjaśnij, dlaczego „Ferdydurke" jest powieścią filozoficzną, a nie tylko satyrą.

Poziom 3 — synteza i ocena

  1. Napisz akapit syntetyczny odpowiadający na pytanie: „Co łączy Schulza, Gombrowicza i Żeromskiego jako diagnostyków kryzysu kultury dwudziestolecia?" Odwołaj się do wszystkich trzech.

  2. [R] Porównaj technikę wielości perspektyw u Nałkowskiej i wielowarstwowość narracji u Bułhakowa. Co każda z tych technik wnosi do rozumienia prawdy o człowieku?