Zamknięcie działu 18
Słowniczek działu
| Termin | Definicja |
|---|---|
| głoska | najmniejsza jednostka dźwiękowa języka |
| litera | znak graficzny reprezentujący głoskę |
| fonetyka | nauka o dźwiękach języka (głoskach i wymowie) |
| fonologia | nauka o funkcjonalnym systemie dźwięków |
| alternacja | regularna wymiana głosek w obrębie tego samego rdzenia |
| morfem | najmniejsza jednostka języka ze znaczeniem lub funkcją gramatyczną |
| rdzeń | wspólna, znaczeniowa część wyrazów pokrewnych |
| przedrostek | morfem przed rdzeniem zmieniający znaczenie |
| przyrostek | morfem za rdzeniem służący słowotwórstwu |
| derywacja | tworzenie wyrazu przez dodanie afiksu |
| kompozycja | tworzenie wyrazu przez połączenie dwóch lub więcej rdzeni |
| zrost | połączenie form wyrazowych w jedno słowo |
| fleksja | odmiana wyrazów przez końcówki wyrażające kategorie gramatyczne |
| deklinacja | odmiana rzeczowników, przymiotników przez przypadki i liczby |
| koniugacja | odmiana czasowników przez osoby, czasy, tryby, aspekty |
| przypadek | kategoria gramatyczna rzeczownika wyrażająca jego funkcję w zdaniu |
| rodzaj gramatyczny | klasa odmiany rzeczownika (m., ż., nij.) niezależna od płci biologicznej |
| aspekt | kategoria czasownika: dokonany (zakończone) lub niedokonany (trwające) |
| tryb | kategoria czasownika wyrażająca stosunek do realności czynności |
| wypowiedzenie | samodzielna jednostka komunikacyjna |
| zdanie | wypowiedzenie z orzeczeniem wyrażającym sąd |
| podmiot | wyraz w mianowniku, o którym mówi orzeczenie |
| orzeczenie | centrum zdania; czasownikowe lub imienne |
| dopełnienie | wyraz w przypadku zależnym wyrażający obiekt czynności |
| przydawka | wyraz określający rzeczownik |
| okolicznik | wyraz określający orzeczenie |
| akt mowy | konkretna wypowiedź jako działanie językiem |
| lokucja | treść i forma samego wypowiedzenia |
| illokucja | czyn wykonywany przez mówienie |
| perlokucja | skutek wywołany w słuchaczu |
| semantyka | nauka o znaczeniu wyrazów i zdań |
| denotacja | podstawowe, dosłowne znaczenie/odniesienie wyrazu |
| konotacja | dodatkowe, afektywne i kulturowe skojarzenia wyrazu |
| pragmatyka | nauka o użyciu języka w kontekście |
W pigułce
Ten dział prowadził cię przez cztery warstwy systemu językowego, od atomów do aktów:
- Fonetyka i słowotwórstwo — dźwięki budują wyrazy; morfemy nadają im strukturę; trzy typy słowotwórcze: derywacja, kompozycja, zrost.
- Fleksja — wyrazy odmieniają się, bo ich forma w zdaniu wyraża relacje (kto, co, komu, kiedy); deklinacja i koniugacja rządzą się kategoriami gramatycznymi (przypadek, rodzaj, czas, aspekt, tryb).
- Składnia — wyrazy łączą się w zdania; każdy wyraz ma swoją rolę (podmiot, orzeczenie, dopełnienie, przydawka, okolicznik); zdania złączają się współrzędnie lub podrzędnie.
- Pragmatyka i semantyka [R] — wypowiedź to nie tylko przekaz informacji, lecz akt działania w świecie; illokucja, denotacja, konotacja, kontekst — to warstwy, które czytamy między wierszami.
Sprawdzian działowy
Pytanie 1. Podaj dwa przykłady dwuznaków w polskim i wyjaśnij, ile głosek reprezentuje każdy z nich.
Sprawdź odpowiedź
Przykłady dwuznaków: „sz" (jedna głoska szczelinowa — „szafa"), „cz" (jedna głoska zwarta-szczelinowa — „czarny"), „rz" (jedna głoska szczelinowa — „rzeka"; tożsama fonetycznie z „ż"), „dz", „dź", „dż". Każdy dwuznak = jedna głoska. Liczy się wymowa, nie zapis.
Pytanie 2. Rozłóż na morfemy: „nieodwołalność". Wskaż rdzeń, afiksy i wyjaśnij każdy.
Sprawdź odpowiedź
nie- (przedrostek zaprzeczający) + od- (przedrostek kierunkowy/intensywizujący) + woła- (rdzeń; por. wołać, wołanie) + -l- (sufiks przymiotnikowy) + -n- (sufiks przymiotnikowy) + -ość (sufiks rzeczownikowy tworzący abstrakt) + brak końcówki fleksyjnej (mianownik). Wyraz zbudowany przez wielokrotną derywację.
Pytanie 3. W zdaniu „Zmęczonym sportowcom podano ciepły napój" — określ przypadek każdego wyrazu odmiennego i wskaż podmiot.
Sprawdź odpowiedź
- „Zmęczonym" — celownik, lm (przydawka do „sportowcom").
- „sportowcom" — celownik, lm (dopełnienie dalsze: podano komu?).
- „podano" — orzeczenie, czas przeszły, forma bezosobowa (zdanie bezpodmiotowe).
- „ciepły" — biernik, lp, m. (przydawka do „napój").
- „napój" — biernik, lp, m. (dopełnienie bliższe: podano co?). Zdanie bezpodmiotowe — brak podmiotu (forma „podano" nie odnosi się do żadnego wyrazu w mianowniku).
Pytanie 4. Jaką funkcję składniową pełni zdanie podrzędne: „Mama nie wiedziała, że wrócę tak późno."?
Sprawdź odpowiedź
Zdanie podrzędne dopełnieniowe: nie wiedziała czego? — że wrócę tak późno. Zdanie to zastępuje dopełnienie bliższe w zdaniu nadrzędnym.
Pytanie 5. [R] Podaj przykład pośredniego aktu mowy i wyjaśnij, jaka jest jego lokucja, illokucja i możliwa perlokucja.
Sprawdź odpowiedź
Przykład: „Nie wiesz, która godzina?" (Pośrednia prośba o podanie godziny.)
- Lokucja: pytanie o posiadanie informacji.
- Illokucja: prośba/dyrektywa (powiedz mi, która godzina).
- Perlokucja: rozmówca podaje godzinę. Forma pytajna skrywa dyrektywę — to cecha grzecznych poleceń w polszczyźnie: pytamy o możliwość zamiast nakazywać wprost.