Zamknięcie działu 19

Słowniczek działu

polisemia (wieloznaczność) — jeden wyraz, kilka powiązanych znaczeń.
homonimia — dwa odrębne wyrazy o identycznej formie, lecz różnych i niepowiązanych znaczeniach.
synonimia — relacja wyrazów o zbliżonym znaczeniu, lecz różniących się odcieniem, rejestrem lub nacechowaniem.
antonimia — relacja wyrazów przeciwstawnych; gradalna (ze skalą) lub komplementarna (bez środka).
znaczenie dosłowne — podstawowe, bezpośrednie znaczenie wyrazu.
znaczenie przenośne — wtórne znaczenie powstałe przez metaforę lub inne przeniesienie sensu.
pole semantyczne — zbiór wyrazów powiązanych wspólnym obszarem tematycznym.
odmiana funkcjonalna języka (styl funkcjonalny) — wariant języka dopasowany do celu i sytuacji komunikacyjnej.
stylizacja — świadome naśladowanie cech innej odmiany językowej.
archaizacja — stylizacja na język dawny.
dialektyzacja — stylizacja na gwarę regionalną.
kolokwializacja — wprowadzanie elementów potocznych do tekstu formalnego lub artystycznego.
socjolekt — odmiana języka charakterystyczna dla grupy społecznej lub zawodowej (np. gwara uczniowska, żargon zawodowy, slang środowiskowy); scala grupę i odróżnia ją od innych.
zabytek języka — najstarszy zachowany tekst dokumentujący dawny stan języka (Bogurodzica, Kazania świętokrzyskie, Księga henrykowska).
zapożyczenie — wyraz przejęty z innego języka; ślad kontaktów kulturowych (łacina, niemiecki, włoski, francuski, angielski).
archaizm — wyraz, forma lub znaczenie, które wyszło z użycia.
neologizm — nowo utworzony lub zapożyczony wyraz.
[R] językowy obraz świata — zawarta w systemie języka interpretacja rzeczywistości, odzwierciedlająca wartości i kategoryzacje danej kultury.
[R] hipoteza Sapira-Whorfa — język kształtuje myślenie; wersja słaba (wpływ, uzasadniona empirycznie) vs mocna (determinizm, obalona).
[R] frazeologizm — ustabilizowane połączenie wyrazowe o przenośnym, niepodzielnym znaczeniu.
[R] kategoryzacja językowa — nadawanie nazw jako akt wyboru punktu widzenia i wartościowania.

W pigułce

Ten dział wyposażył Cię w trzy warstwy wiedzy o języku:

Leksykalna — wiesz, że słownictwo to system relacji: polisemia i homonimia tłumaczą wieloznaczność, synonimia ujawnia bogactwo odcieni, antonimia porządkuje opozycje, pole semantyczne pokazuje, jak wyrazy tworzą sieć znaczeń.
Stylistyczna — wiesz, że język to nie jeden, lecz kilka stylów: każdy ma swój cel, środki i kontekst użycia. Stylizacja pozwala świadomie przekraczać granice między stylami dla efektu artystycznego lub retorycznego.
[R] Kulturowa — wiesz, że język to zapis wartości i kategoryzacji kulturowych. Hipoteza Sapira-Whorfa w słabej wersji, JOŚ i frazeologizmy jako nośniki wartości — to narzędzia do głębszej analizy tekstu i krytycznego myślenia o komunikacji.

Wszystkie trzy warstwy znajdą zastosowanie na maturze: przy analizie stylu i języka tekstu, przy opisie środków stylistycznych, przy interpretacji frazeologizmów w literaturze.

Sprawdzian działowy

Pytanie 1. Wyjaśnij różnicę między polisemią a homonimią, podając po jednym przykładzie.

Model odpowiedzi

Polisemia: jeden wyraz, kilka powiązanych znaczeń (np. „zamek" — budowla i urządzenie zamykające, oba od idei zamykania/zabezpieczania). Homonimia: dwa odrębne wyrazy o tej samej formie, ale różnych, niepowiązanych znaczeniach (np. „bal" jako zabawa taneczna i „bal" jako gruby pień, kłoda). Kryterium rozróżnienia: czy znaczenia mają wspólny historyczny lub semantyczny punkt wyjścia.

Pytanie 2. Podaj dwie cechy stylu urzędowego i dwie cechy stylu artystycznego. Wyjaśnij, dlaczego żaden z nich nie jest „lepszy".

Model odpowiedzi

Styl urzędowy: bezosobowość (formy bezosobowe, pełne nazwy instytucji), nominalizacja (rzeczownikowe odpowiedniki czasownikowe). Styl artystyczny: metaforyka i środki obrazowe, indywidualna ekspresja i możliwość naruszania norm gramatycznych jako chwyt. Żaden nie jest „lepszy" — każdy jest adekwatny do swojego kontekstu. Styl urzędowy w wierszu brzmiałby absurdalnie; styl artystyczny w umowie – niebezpiecznie, bo wieloznaczność to błąd prawniczy.

Pytanie 3. Co to jest stylizacja? Nazwij trzy jej odmiany i do każdej podaj przykład z literatury polskiej (autor/tytuł).

Model odpowiedzi

Stylizacja to celowe naśladowanie cech innej odmiany językowej. Archaizacja: Sienkiewicz w „Krzyżakach" — formy i leksyka dawnej polszczyzny uwiarygodniają realia średniowieczne. Dialektyzacja: Reymont w „Chłopach" — gwara łowicka w dialogach nadaje autentyzm wsi mazowieckiej. Kolokwializacja: Białoszewski w „Pamiętniku z Powstania Warszawskiego" — mówiony, urywany styl imituje autentyczną relację naocznego świadka.

Pytanie 4. [R] Wyjaśnij słabą wersję hipotezy Sapira-Whorfa i podaj jeden empiryczny argument przemawiający za nią.

Model odpowiedzi

Słaba wersja (relatywizm językowy): język, którym się posługujemy, wpływa na to, jak kategoryzujemy i postrzegamy rzeczywistość, lecz jej nie determinuje — myślenie jest możliwe poza ograniczeniami jednego języka (tłumaczenie, nauka nowych języków). Argument empiryczny: badania nad kategoriami kolorów (Winawer i in., 2007) pokazały, że użytkownicy języków z bogatszą terminologią kolorystyczną (np. rosyjski z gołuboj i sinij) szybciej rozróżniają odpowiednie odcienie niż użytkownicy języków z jedną nazwą — choć percepcyjnie wszyscy je dostrzegają. Język wpływa więc na łatwość i szybkość kategoryzacji, nie na możliwość spostrzegania.