Zamknięcie działu 20

Słowniczek działu 20

norma językowa — ogół skodyfikowanych reguł prawidłowego użycia języka; ma poziom wzorcowy (najwyższy) i użytkowy (szerszy, praktyczny).
błąd językowy — naruszenie obowiązującej normy wynikające z nieznajomości lub nieuwagi; typy: fleksyjny, składniowy, leksykalny, frazeologiczny, stylistyczny.
innowacja językowa — nowa forma lub znaczenie pojawiające się w użyciu, nienarzucone normą; nie jest błędem.
słownik normatywny — słownik z kwalifikatorami oceniającymi poprawność form językowych.
poradnia językowa — serwis ekspercki odpowiadający na pytania o poprawność polszczyzny.
etykieta językowa — system konwencjonalnych zachowań językowych regulujących komunikację w danej kulturze.
rejestr — odmiana języka dostosowana do sytuacji, relacji i medium; formalny vs nieformalny.
honoryfikatywność — językowe wyrażanie szacunku przez dobór form gramatycznych lub tytułów.
formy adresatywne — formy zwracania się do rozmówcy (Pan/Pani, tytuł, imię) dostosowane do kontekstu.
grzeczność negatywna — strategia językowa nienaruszająca autonomii rozmówcy (pytania, formy warunkowe, dawanie wyjścia).
grzeczność pozytywna — strategia językowa budująca solidarność i wspólnotę z rozmówcą.
zasada fonetyczna — zasada ortografii: zapis odzwierciedla (historyczną) wymowę.
zasada morfologiczna — zasada ortografii: zapis uwzględnia budowę słowotwórczą wyrazu.
zasada historyczna (etymologiczna) — zasada ortografii: zapis utrwalony tradycją.
zasada konwencjonalna — zasada ortografii: zapis ustalony umownie przez kodyfikatorów.
interpunkcja — system znaków graficznych organizujących tekst pisany.
przecinek — znak interpunkcyjny oddzielający zdania podrzędne, wyliczenia, wtrącenia.
myślnik — znak interpunkcyjny wydzielający wtrącenia, podsumowania, repliki dialogu.
dwukropek — znak interpunkcyjny zapowiadający wyliczenie, wyjaśnienie lub cytat.
średnik — znak interpunkcyjny rozdzielający długie, równorzędne zdania lub złożone elementy wyliczenia.

W pigułce — Dział 20

Trzy wielkie tematy tego działu, każdy z jednym kluczowym wnioskiem:

Norma językowa — nie jest arbitralnym przepisem, lecz skodyfikowaną najlepszą praktyką. Ma dwa poziomy: wzorcowy i użytkowy. Błędy mają typy (fleksyjny, składniowy, leksykalny, frazeologiczny, stylistyczny) — diagnoza wymaga wiedzy. Nie każde odstępstwo to błąd.
Etykieta językowa — to dostosowanie rejestru i form adresatywnych do sytuacji, relacji i medium. Honoryfikatywność w polszczyźnie jest wbudowana w gramatykę (Pan mógłby = 3. os. jako wyraz szacunku). Grzeczność negatywna i pozytywna to strategie, nie style osobowości.
Ortografia i interpunkcja — ortografia ma cztery zasady (fonetyczna, morfologiczna, historyczna, konwencjonalna). Interpunkcja wynika ze struktury składniowej, nie z intonacji ani intuicji. Przecinek przed zdaniem podrzędnym — tak; przed i łączącym dwa równorzędne elementy — nie.

Sprawdzian działowy 18

Zadanie 1. Sklasyfikuj błędy i zaproponuj poprawki: (a) „Proszę się pytać, jeśli coś niejasne." (b) „Mój brat ma wielkie ambicje do bycia lekarzem." (c) „Ona nie wiedziała nic o tym, co on wcześniej powiedział jej o tym problemie."

Pokaż rozwiązanie

(a) „pytać się" — usterka stylistyczna (w rejestrze urzędowym lepiej unikać nadmiarowego „się"; sama forma pytać się jest w polszczyźnie dopuszczalna jako potoczna). Poprawka: „Proszę pytać..." (b) „ma wielkie ambicje do bycia lekarzem" — błąd frazeologiczny. Poprawka: „marzy o tym, żeby zostać lekarzem" / „chce zostać lekarzem". (c) Zdanie zawiera błąd stylistyczny — nadmiar zaimków i powtórzeń (wcześniej powiedział jej o tym problemie). Poprawka: „Ona nie wiedziała nic o tym, co on wcześniej jej powiedział."

Zadanie 2. Napisz dwa akapity na temat swojego ulubionego miejsca: jeden w rejestrze nieformalnym (do przyjaciela), drugi w rejestrze formalnym (do przewodnika turystycznego lub redakcji). Zaznacz trzy konkretne różnice między wersjami.

Pokaż rozwiązanie

Przykładowe wskazówki na różnice:

Forma adresatywna: „Hej!" vs „Szanowni Państwo" / „Pragnę podzielić się..."
Słownictwo: potoczne (fajne, super) vs formalne (znakomite, wyjątkowe walory).
Struktura zdań: krótkie, urwane vs pełne, rozbudowane zdania złożone.

Zadanie 3. Popraw interpunkcję i wyjaśnij każdą zmianę: „Moja mama która pracuje jako lekarka powiedziała mi że w szpitalu są trzy oddziały chirurgia pediatria i neurologia. Każdy z nich zajmuje się innymi schorzeniami ale wszystkie współpracują ze sobą codziennie."

Pokaż rozwiązanie

„Moja mama, która pracuje jako lekarka, powiedziała mi, że w szpitalu są trzy oddziały: chirurgia, pediatria i neurologia. Każdy z nich zajmuje się innymi schorzeniami, ale wszystkie współpracują ze sobą codziennie."

Zmiany:

„mama, która pracuje jako lekarka," — wtrącone zdanie podrzędne oddzielone z obu stron.
„powiedziała mi, że" — zdanie podrzędne dopełnieniowe.
„trzy oddziały:" — dwukropek zapowiadający wyliczenie.
„chirurgia, pediatria i neurologia" — wyliczenie (bez przecinka przed i łączącym ostatnie dwa elementy).
„schorzeniami, ale" — zdanie współrzędne przeciwstawne.