Sokrates — metoda filozofowania i intelektualizm etyczny

🎯 Po co Ci to?

Sokrates nie napisał nic. Żył 70 lat w Atenach, chodził boso, był brzydki i biedny. A jednak filozofia europejska dzieli się na „przed Sokratesem" i „po Sokratesie" — i chyba nie ma drugiej takiej postaci, która po śmierci przez egzekucję stałaby się symbolem wolności myślenia.

Dlaczego? Bo Sokrates wymyślił — a raczej ucieleśnił — coś, co działa do dziś: filozofię jako rozmowę, w której nikt nie wie z góry, dokąd dojdzie. I postawił tezę, którą jeszcze trudniej obalić niż tezę Protagorasa: że czynić zło i wiedzieć, że to zło, jest niemożliwe.

✅ Czego się nauczysz

Po tej lekcji potrafisz:

• opisać metodę sokratejską — elenchos i majeutykę — i wyjaśnić, czym różnią się od wykładu;
• zrekonstruować sokratejskie „wiem, że nic nie wiem" i odróżnić je od sceptycyzmu;
• wyjaśnić intelektualizm etyczny: dlaczego cnota jest wiedzą i dlaczego nikt nie czyni zła dobrowolnie;
• wyjaśnić znaczenie „daimonion" i opisać okoliczności śmierci Sokratesa;
• przeprowadzić krótki dialog z użyciem pytań elenktycznych.

🔁 Przypomnij sobie

Z poprzedniej jednostki wiesz, że sofiści nauczali, jak wygrywać spory. Sokrates chodził po agorze i zadawał pytania. Pozornie podobna aktywność — debata, rozmowa, pytania.

💭 Pomyśl: Czym może się różnić pytanie, które zadaje retor chcący wygrać spór, od pytania, które zadaje Sokrates?

Sprawdź odpowiedź

Retor pyta, bo zna odpowiedź i chce doprowadzić rozmówcę do pułapki — albo żeby wyglądać mądrze. Sokrates (według własnych zapewnień) pyta, bo nie zna odpowiedzi i naprawdę chce wiedzieć. To zasadnicza różnica: retoryczne pytanie jest narzędziem walki, sokratejskie — narzędziem wspólnego poszukiwania. Oczywiście można zapytać, czy Sokrates zawsze był aż tak szczery — dialogi Platona pokazują, że potrafił być bardzo ironiczny i prowadzić rozmówcę w z góry zaplanowanym kierunku. Deklarowana intencja jest jednak inna.

📘 Wyjaśnienie — źródła wiedzy o Sokratesie

Mamy tu metodologiczny kłopot: Sokrates nic nie napisał. Znamy go z czterech źródeł, które wzajemnie się różnią:

1. Dialogi Platona — najobszerniejsze, ale Platon był jego uczniem i hagiografem; trudno oddzielić „historycznego Sokratesa" od platońskiego ideału.
2. Pisma Ksenofonta (Wspomnienia o Sokratesie, Obrona Sokratesa) — bardziej przyziemne, Sokrates jako praktyczny moralista.
3. Komedia Arystofanesa (Chmury, ok. 423 p.n.e.) — satyryczny portret sofisty i naciągacza; w dużej mierze karykatura.
4. Fragmenty Arystotelesa — kilka uwag o Sokratesie jako twórcy etyki przez definiowanie pojęć i indukcję.

Efekt: w dużej mierze interpretujemy Sokratesa przez Platona. Historycy filozofii mówią o „problemie sokratejskim" — pytaniu, co tak naprawdę Sokrates głosił, a co Platon mu przypisał.

💭 Pomyśl: Dlaczego, jeśli chcemy zrozumieć Sokratesa, jest to metodologicznie trudniejsze niż poznanie poglądów Protagorasa?

Sprawdź odpowiedź

Protagoras przynajmniej pisał — mamy fragmenty jego tekstów, nawet jeśli zachowane w polemikach. Sokrates nie zostawił żadnego tekstu. Wszystko, co o nim wiemy, pochodzi od innych — a ci inni mieli własne cele i perspektywy. To problem, który historia filozofii i hermeneutyka biorą poważnie: jak oddzielić „głos postaci" od „głosu autora, który ją opisuje"?

📘 Elenchos — zbijanie

Podstawowa metoda sokratejska to elenchos (gr. ἔλεγχος — sprawdzenie, refutacja). Polega na tym, że Sokrates prosi rozmówcę o definicję jakiegoś pojęcia — odwagi, sprawiedliwości, piękna, pobożności — a potem zadaje pytania tak długo, aż definicja okazuje się wewnętrznie sprzeczna albo nie wytrzymuje konfrontacji z oczywistymi faktami.

Schematycznie:

1. Sokrates prosi o definicję (np. „czym jest odwaga?").
2. Rozmówca podaje definicję (np. „odwaga to trwanie na posterunku w bitwie").
3. Sokrates wskazuje kontrprzykład (np. „a lekkomyślne rzucenie się na wroga bez szans — to też odwaga?").
4. Rozmówca modyfikuje definicję.
5. Sokrates zadaje nowe pytanie... i tak aż do aporii — stanu bezradności, braku odpowiedzi.

💭 Pomyśl: Dlaczego dojście do aporii — czyli do poczucia, że nic nie wiem — jest według Sokratesa wartościowe, a nie porażką?

Sprawdź odpowiedź

Bo aporia ujawnia, że rozmówca myślał, że wie, a tak naprawdę nie wiedział. Pozorna wiedza jest groźna — prowadzi do błędnych decyzji i zamkniętości na dalsze pytania. Ktoś, kto wie, że nie wie, jest otwarty na poszukiwanie. To dlatego Sokrates uważa, że jego jedyna przewaga polega na tym, iż nie wmawia sobie wiedzy, której nie ma — i że jest to więcej warte niż pozorna pewność kogoś, kto własnych przekonań nigdy nie sprawdził.

📐 DEFINICJA — elenchos: sokratejska metoda filozoficzna polegająca na systematycznym badaniu definicji przez pytania i kontrprzykłady, prowadząca rozmówcę do aporii — odkrycia, że jego dotychczasowe pojęcie nie wytrzymuje krytyki.

Po ludzku: Sokrates pyta i pyta, aż rozmówca przyznaje: „nie wiem, co to jest" — choć myślał, że wie.

Czym to NIE jest: elenchos to nie „złośliwe zbijanie z tropu" — celem jest wspólne dochodzenie do prawdy, nie poniżenie rozmówcy (choć w praktyce bywa upokarzające).

📘 Majeutyka — wydobywanie

Drugi element metody sokratejskiej to majeutyka (gr. maieutikē — sztuka położnicza). Sokrates opisuje ją w Teajtecie Platona: jego matka była położną, on sam jest filozoficznym położnikiem — nie rodzi idei za rozmówcę, lecz pomaga je urodzić, wydobywając wiedzę, która tkwi w umyśle rozmówcy, choć ten jej nie podejrzewa.

Majeutyka zakłada specyficzną teorię wiedzy, którą Platon nazwie anamnezą (przypominaniem): prawdziwa wiedza nie pochodzi z zewnątrz, lecz jest w nas — i filozoficzna rozmowa ją wyzwala. Sokrates w Menonie pokazuje, że chłopiec-niewolnik, którego nikt nie uczył geometrii, potrafi dojść do geometrycznych prawd, jeśli tylko zadać mu właściwe pytania.

💭 Pomyśl: Czy to, że ktoś może sam „dojść" do wiedzy przez pytania, naprawdę znaczy, że miał ją wcześniej? A może znaczy po prostu, że dobrze prowadzone pytania pomagają myśleć?

Sprawdź odpowiedź

Tu filozofowie się różnią. Platon wziął sokratejską majeutykę dosłownie i zbudował teorię anamnezy: dusza przed urodzeniem miała kontakt z czystymi ideami, zapomniała ich, a teraz może je „przypomnieć". To metafizyczna interpretacja. Można jednak interpretować majeutykę skromniej: że pytania pomagają człowiekowi organizować i artykułować to, co intuicyjnie rozumie — bez zakładania nieśmiertelnej duszy. Współczesna psychologia kognitywna opisuje podobne zjawisko: pytania prowokujące własne myślenie ucznia (nauczanie przez odkrycie) są skuteczniejsze od wykładu. To „majeutyka" bez metafizyki Platona.

📐 DEFINICJA — majeutyka: sokratejska metoda filozoficzna polegająca na prowadzeniu rozmówcy pytaniami tak, by sam odkrył lub sformułował wiedzę, zamiast biernie ją przyjmować.

Po ludzku: nie „powiem ci, jak jest" — lecz „zadaję ci pytania, żebyś sam do tego doszedł".

Czym to NIE jest: majeutyka to nie podawanie rozmówcy gotowych odpowiedzi w formie pytań (co byłoby retoryką, nie filozofią).

⚠️ Uwaga, pułapka

Najczęstszy błąd: mylenie majeutyki z dawaniem gotowych odpowiedzi w formie pytań. „Czy nie uważasz, że X?" to nie majeutyka — to retoryczne pytanie. Prawdziwa majeutyka to pytanie, na które sam pytający nie zna odpowiedzi i naprawdę chce usłyszeć, do czego rozmówca dojdzie. Sokrates nie prowadzi rozmówcy do z góry ustalonego celu — przynajmniej nie zawsze, i przynajmniej deklaratywnie.

📘 Ironia sokratejska

Sokrates często zaczynał rozmowy od udawanej pokory: „Słyszałem, że ty, Menonie, doskonale wiesz, czym jest cnota — może mi powiesz?" — wiedząc doskonale, że Menon tego nie wie. To ironia sokratejska — udawana niewiedza, która miała sprowokować rozmówcę do myślenia.

📐 DEFINICJA — ironia sokratejska: udawana przez Sokratesa nieznajomość tematu, stosowana po to, by zachęcić rozmówcę do samodzielnego sformułowania stanowiska i następnie poddać je elenktycznemu badaniu.

Czym to NIE jest: ironia sokratejska to nie kpina ani poniżanie — to narzędzie pedagogiczne, choć może być odebrane jako arogancja.

📘 „Wiem, że nic nie wiem"

Najbardziej znane zdanie przypisywane Sokratesowi — i od razu problem: Sokrates w tej formie tego nie powiedział. W Obronie Sokratesa Platona (21d) czytamy coś ostrożniejszego: „jemu się zdaje, że coś wie, choć nic nie wie, a ja, jak nic nie wiem, tak mi się nawet i nie zdaje. Więc może o tę właśnie odrobinę jestem od niego mądrzejszy, że jak czego nie wiem, to i nie myślę, że wiem" (tłum. W. Witwicki). ⚠️ Zwróć uwagę na kierunek: Sokrates nie twierdzi, że WIE, iż nic nie wie — to byłaby jakaś wiedza. Twierdzi mniej: że nie wmawia sobie wiedzy, której nie ma. To różnica między pozytywną wiedzą o własnej niewiedzy a zwykłym brakiem złudzeń.

💭 Pomyśl: Czy „wiem, że nic nie wiem" to sceptycyzm — pogląd, że wiedza jest niemożliwa? Pomyśl dokładnie, zanim odpowiesz.

Sprawdź odpowiedź

Nie — i to ważna różnica. Sceptyk twierdzi, że wiedza jest niemożliwa, więc nie warto szukać. Sokrates twierdzi dokładnie odwrotnie: właśnie dlatego, że jeszcze nie wiem, powinienem szukać. „Wiem, że nic nie wiem" to wyraz filozoficznej pokory połączonej z intensywnym poszukiwaniem — nie rezygnacja. Sceptycyzm zamyka drzwi; sokratejska postawa je otwiera.

📘 Intelektualizm etyczny

Tutaj Sokrates postawił tezę, która do dziś budzi spory. Jego zdaniem:

1. Cnota (arete) jest rodzajem wiedzy. Kto naprawdę wie, czym jest odwaga — ten jest odważny. Kto naprawdę wie, czym jest sprawiedliwość — ten jest sprawiedliwy.
2. Stąd wynika: nikt nie czyni zła dobrowolnie. Jeśli ktoś postępuje źle, to dlatego, że nie wie, co jest dobre — myli pozorne dobro z prawdziwym.

To stanowisko nazywamy intelektualizmem etycznym.

💭 Pomyśl: Czy zgadzasz się z tezą, że „nikt nie czyni zła dobrowolnie"? Czy zdarzyło Ci się zrobić coś złego, wiedząc, że to złe?

Sprawdź odpowiedź

Intuicja większości ludzi jest tu sprzeczna z Sokratesem: wydaje się, że wie się, że kłamstwo jest złe, i mimo to się kłamie. Jak Sokrates by odpowiedział? Że w chwili kłamstwa naprawdę wierzyłeś, że kłamstwo przyniesie Ci więcej dobra niż prawda — czyli tak naprawdę nie wiedziałeś (w pełnym sensie tego słowa), że prawda jest lepsza. Arystoteles skrytykuje to stanowisko: wyróżni akrazję (brak silnej woli) — wiedzę, że coś jest złe, połączoną ze słabością wobec pożądania. To empirycznie bardziej przekonujące, ale Sokrates powiedziałby, że Arystoteles myli wiedzę intelektualną z wiedzą prawdziwą, pełną, przenikającą całą osobę.

📐 DEFINICJA — intelektualizm etyczny: stanowisko Sokratesa głoszące, że cnota (gr. aretē) jest rodzajem wiedzy — kto naprawdę wie, co jest dobre, ten postępuje dobrze. Zło wynika z niewiedzy (błędnego sądu o tym, co jest dobre), a nie z dobrowolnej złej woli.

Po ludzku: złe czyny to pomyłki poznawcze, nie moralna przewrotność.

Czym to NIE jest: intelektualizm etyczny nie znaczy, że Sokrates był naiwny co do ludzkiej natury — znaczy, że zdefiniował wiedzę moralną bardzo wymagająco (nie jako intelektualną znajomość reguł, lecz jako pełne zrozumienie prowadzące do działania).

📐 DEFINICJA — cnota (arete): po grecku aretē — doskonałość, sprawność, bycie najlepszym w tym, czym się jest. U Homera: dzielność bojowa. U Sokratesa: doskonałość moralna wynikająca z wiedzy o dobru.

Po ludzku: cnota to nie przestrzeganie reguł, lecz bycie naprawdę dobrym — z wiedzy, nie ze strachu przed karą.

🗣️ Do dyskusji

💭 Pytanie do dyskusji: Jeśli intelektualizm etyczny Sokratesa jest prawdziwy, to jaką rolę odgrywa wychowanie? Czy można „nauczyć" kogoś cnoty tak jak uczy się matematyki?

O czym warto wspomnieć

Spór o to toczy się w filozofii edukacji do dziś. Jeśli cnota = wiedza, to można jej uczyć — ale wtedy wychowanie to intelektualna edukacja, nie przykład czy rygor. Platon wyciągnie z tego wniosek, że wychowawcami powinni być filozofowie. Arystoteles odpowie, że cnota to nie tyle wiedza, ile nawyk — i do jej zdobycia potrzeba praktyki i właściwego środowiska. Współczesne badania psychologiczne (np. Kohlberg, Haidt) sugerują złożony obraz: zarówno poznanie, jak i emocje, otoczenie i praktyka kształtują moralność.

📘 Daimonion i śmierć Sokratesa

Sokrates opisywał wewnętrzny głos, który go ostrzegał przed złymi decyzjami — ale nigdy nie mówił mu, co robić, tylko czego nie robić. Nazywał go daimonion — boskim znakiem, wewnętrznym głosem.

W 399 r. p.n.e. Sokrates został oskarżony przez Anytosa, Meletosa i Likona o dwa przestępstwa: bezbożność (nierespektowanie bogów miejskich, wprowadzanie nowych bóstw — chodziło zapewne o daimonion) i deprawację młodzieży (zamiast wychowywać do posłuszeństwa, uczył kwestionować).

Trybunał 501 obywateli ateńskich skazał go na śmierć (281 głosów za, 220 przeciw). Skazany mógł zaproponować karę alternatywną. Sokrates zaczął prowokacyjnie — od dożywotniego wiktu w prytanejonie, zaszczytu dla dobroczyńców miasta — i to sąd odebrał jako zuchwałość; dopiero potem zaproponował grzywnę (najpierw jedną minę, a po namowie przyjaciół trzydzieści, za które ręczyli). Wygnania dla siebie nie zaproponował. Skazano go na wypicie cykuty (trucizny).

💭 Pomyśl: Sokrates mógł uciec z więzienia — przyjaciele mieli plan. Odmówił. Dlaczego? Co to mówi o jego etyce?

Sprawdź odpowiedź

W Kritonie Platona Sokrates wyjaśnia: uciekając, złamałby prawo państwa, które go wychowało i chroniło. Nawet jeśli prawo wydało niesprawiedliwy wyrok — to nie znaczy, że można go ominąć. To stanowisko bliskie obowiązkowi wobec prawa (Sokrates nie był anarchistą) — i zarazem demonstracja, że jego przekonania mają cenę. Gdyby uciekł, jego nauki byłyby tylko słowami. Śmierć Sokratesa stała się argumentem za spójnością jego życia i filozofii — i wzorem dla filozoficznego męczennika.

📐 DEFINICJA — daimonion: wewnętrzny boski głos (znak) opisywany przez Sokratesa — ostrzegał go przed złymi działaniami, ale nigdy nie nakazywał, co czynić. Sokrates traktował go jako przejaw boskiej opieki.

Czym to NIE jest: daimonion to nie sumienie w późniejszym (chrześcijańskim) sensie — nie nakazuje dobra, tylko ostrzega przed złem.

🤯 Ciekawostka

Wyrocznia delficka powiedziała, że nikt nie jest mądrzejszy od Sokratesa. Sokrates był tym tak zaskoczony, że przez lata chodził po Atenach i rozmawiał z politykami, poetami i rzemieślnikami, żeby znaleźć kogoś mądrzejszego. Nie znalazł. Ale po drodze naraził się tylu wpływowym ludziom, że w końcu go oskarżono. Wyrocznia miała rację, tyle że za cenę, której Sokrates nie planował.

🗣️ Ćwiczenie — dialog sokratejski

💭 Ćwiczenie: Wybierz jedno z poniższych pojęć: odwaga, przyjaźń, uczciwość. Sformułuj trzy pytania, które mogłyby stanowić element elenktycznego badania definicji tego pojęcia — tzn. takie, które mogłyby ujawnić wewnętrzną sprzeczność typowej, pochopnej definicji.

Przykładowe pytania dla „odwaga"

Typowa definicja: „Odwaga to nie bać się."

Pytania elenktyczne:

1. „Czy chirurg, który się nie boi trudnej operacji, bo wykonał ją tysiąc razy, jest odważny? A może o odwadze można mówić tylko wtedy, gdy ktoś się boi?"
2. „Czy żołnierz, który rusza do beznadziejnego szturmu z poczucia rezygnacji — «i tak mi wszystko jedno» — jest odważny? Czy odwaga wymaga, żebyś cenił swoje życie?"
3. „Jeśli ktoś bez wiedzy i bez strachu wchodzi w realnie śmiertelne niebezpieczeństwo — czy to odwaga, czy głupota? Gdzie jest granica?"

Te pytania prowadzą do przeformułowania: odwaga to nie brak strachu, lecz działanie mimo strachu, z właściwą oceną sytuacji — Arystoteles powie: środek między tchórzostwem a brawurą.

📐 Definicje tej lekcji

• Elenchos — sokratejska metoda badania definicji przez pytania i kontrprzykłady, prowadząca do aporii.
• Majeutyka — sokratejska metoda wydobywania wiedzy pytaniami, bez podawania gotowych odpowiedzi.
• Ironia sokratejska — udawana nieznajomość tematu, by sprowokować rozmówcę do samodzielnego myślenia.
• Intelektualizm etyczny — cnota jest wiedzą; nikt nie czyni zła dobrowolnie (zło wynika z niewiedzy).
• Cnota (arete) — doskonałość moralna wynikająca z wiedzy o dobru.
• Daimonion — wewnętrzny boski głos Sokratesa ostrzegający przed złymi działaniami.

📌 Najważniejsze w pigułce

• Sokrates nie pisał — znamy go przede wszystkim z Platona (problem sokratejski).
• Elenchos: badanie definicji pytaniami → aporia → odkrycie pozornej wiedzy.
• Majeutyka: wydobywanie wiedzy, nie podawanie — filozofia jako pomoc w rodzeniu myśli.
• Ironia sokratejska: udawana pokora jako narzędzie pedagogiczne.
• „Wiem, że nic nie wiem" to nie sceptycyzm — to zachęta do poszukiwania, nie rezygnacja.
• Intelektualizm etyczny: cnota = wiedza; zło = błąd poznawczy, nie zła wola.
• Daimonion: wewnętrzny głos ostrzegający; jeden z powodów oskarżenia.
• Śmierć Sokratesa (399 p.n.e.) — skazany za bezbożność i deprawację młodzieży; odmówił ucieczki.

🎒 Zadania

Zadanie 3.2.1. Ktoś mówi: „Sokrates twierdził, że nic nie wie — więc był sceptykiem." Wyjaśnij, na czym polega błąd w tym rozumowaniu.

Pokaż rozwiązanie

Błąd: mylenie postawy sokratejskiej ze sceptycyzmem. Sceptyk twierdzi, że wiedza jest niemożliwa — i to kończy poszukiwania. Sokrates twierdził, że on sam jeszcze nie wie, ale właśnie dlatego szuka intensywnie. To filozoficzna pokora jako motor poszukiwań, nie konkluzja zamykająca filozofię. To różnica taka jak między zdaniem „nie wiem, gdzie są klucze, więc szukam" a „nie ma sensu szukać kluczy, bo nigdy ich nie znajdziesz".

Gdzie łatwo o błąd: skupienie się na formie zdania („nic nie wiem") zamiast na kontekście i funkcji, jaką ono pełni w sokratejskiej filozofii.

Zadanie 3.2.2. Rozważ przykład: Marta wie, że palenie jest szkodliwe, ale pali. Jak skomentowałby ten przypadek Sokrates? Jak Arystoteles (pojęcie akrazji)?

Pokaż rozwiązanie

Sokrates: Marta nie wie naprawdę, że palenie jest szkodliwe. Wie to intelektualnie, ale jej wiedza nie jest pełna i nie przenika całej osoby — nie przekształciła się w głębokie rozumienie, które prowadzi do działania. Gdyby naprawdę wiedziała, nie paliłaby. Jej „wiedza" to tylko informacja, nie cnota.

Arystoteles: Marta wie i rozumie, ale przegrywa z pożądaniem — to akrazja (dosł. brak panowania nad sobą). Wiedza jest, wola jest słaba. Arystoteles uznaje, że wola i pożądanie są oddzielnymi elementami duszy i mogą wchodzić ze sobą w konflikt — Sokrates tego nie dopuszcza, bo dla niego wiedza o dobru zawsze prowadzi do dobrego działania.

Gdzie łatwo o błąd: opisywanie intelektualizmu etycznego Sokratesa jako naiwnego, bez rekonstrukcji jego argumentu (wiedza moralna musi być pełna, nie tylko deklaratywna).

Zadanie 3.2.3. Krótka analiza źródłowa: Sokrates na początku Obrony Sokratesa zapewnia sąd, że „ani trochę mówić nie umie" (Platon, Apologia 17a, tłum. W. Witwicki) — a potem przez kilkadziesiąt stron wygłasza błyskotliwą mowę. Jak to wytłumaczyć? Jaką metodę filozoficzną tu stosuje?

Pokaż rozwiązanie

To klasyczny przykład ironii sokratejskiej. Sokrates zaczyna od udawanej pokory — „nie jestem mówcą" — żeby odróżnić siebie od sofistów i retorów, którzy dbali o błyskotliwość stylu. Zaraz potem demonstruje, że prawdziwa mowa to nie popis retoryczny, lecz szczere mówienie prawdy. Ironia pełni tu funkcję kontrastową: podkreśla, że Sokrates mówi inaczej niż reszta, bo jego celem jest prawda, a nie efekt. Oczywiście wymaga to od czytelnika umiejętności czytania nielinearnego — tak działa ironia w filozofii.

Kto/kiedy/po co: Platon pisał Apologię po śmierci Sokratesa, prawdopodobnie wkrótce po 399 r. p.n.e. Cel: pokazanie niewinności Sokratesa i niegodności wyroku. Wiarygodność: może być idealizacją, ale uznawana za najbliższą historycznemu Sokratesowi spośród pism Platona.

🔍 Sprawdź, czy umiesz

• [ ] Opisać elenchos — metodę i cel.
• [ ] Opisać majeutykę i odróżnić ją od podawania gotowych odpowiedzi.
• [ ] Wyjaśnić ironię sokratejską i jej funkcję pedagogiczną.
• [ ] Zrekonstruować argument intelektualizmu etycznego i postawić mu zarzut (np. akrazja Arystotelesa).
• [ ] Wyjaśnić, dlaczego „wiem, że nic nie wiem" nie jest sceptycyzmem.
• [ ] Opisać okoliczności śmierci Sokratesa i wyjaśnić, dlaczego odmówił ucieczki.

---