Patrystyka: wiara i rozum u Augustyna

🎯 Po co Ci to?

Wyobraź sobie, że masz dwadzieścia lat, jesteś błyskotliwy i pochłaniasz jednocześnie Platona, Cycerona i nowe chrześcijańskie pisma. Nie wiesz, któremu światu zawierzyć. Tak właśnie zaczyna się filozofia Augustyna z Hippony (354–430) — i tak zaczyna się pytanie, które ten dział będzie badać: czy wiara i rozum muszą ze sobą walczyć, czy mogą tworzyć coś więcej niż każde z nich osobno?

To nie jest pytanie z lamusa. Zapytaj kogokolwiek: czy da się w coś wierzyć i jednocześnie to rozumieć? Czy rozumienie niszczy wiarę, czy ją pogłębia?

✅ Czego się nauczysz

Po tej lekcji potrafisz:

• wyjaśnić, czym była patrystyka jako projekt filozoficzny;
• zrekonstruować augustyńskie ujęcie relacji wiary i rozumu (crede ut intelligas);
• omówić augustyńską koncepcję czasu i pamięci z Wyznań (ks. XI);
• wyjaśnić pojęcia iluminacji i łaski;
• wskazać, dlaczego Augustyn jest nie tylko teologiem, ale oryginalnym filozofem;
• przedstawić neoplatonizm Plotyna (Jedno, emanacja) i jego wpływ na Augustyna.

🔁 Przypomnij sobie

W poprzednich działach (3 i 4) zetknąłeś się z platońską teorią idei: prawdziwa wiedza dotyczy niezmiennych wzorców rzeczy, a nie cieni na ścianie jaskini. Pamiętasz też platońskie pojęcie duszy — Augustyn był pod silnym wpływem Platona, ale idzie dalej. Sprawdź: czym dla Platona była dusza w relacji do wiedzy? I jak wyglądała platońska anamneza — przypominanie sobie prawd, które dusza już „gdzieś" zna?

💭 Pomyśl: Jeśli Platon mówił, że wiedza to przypominanie sobie (anamneza), to co Augustyn mógł z tym zrobić w chrześcijańskim kontekście? Jak można by „po chrześcijańsku" wyjaśnić, skąd w nas te gotowe prawdy?

Sprawdź odpowiedź

Augustyn przejmuje platońską intuicję, że umysł ma dostęp do prawd wiecznych (matematyka, logika, etyka) — ale tłumaczy to inaczej: nie przez wcześniejsze istnienie duszy, lecz przez iluminację Bożą. To Bóg jest tym „Słońcem", które oświetla umysł od wewnątrz i pozwala mu widzieć prawdy wieczne. Platońska anamneza staje się augustyńskim darem łaski poznawczej.

📘 Wyjaśnienie — czym jest patrystyka?

Słowo „patrystyka" pochodzi od łacińskiego patres — ojcowie. To myśl Ojców Kościoła, czyli chrześcijańskich pisarzy i teologów z I–VIII wieku, którzy formułowali doktrynę chrześcijańską w dialogu (i sporze) z filozofią grecką.

Ich projekt był ryzykowny. Z jednej strony: grecka filozofia — spuścizna Platona, Arystotelesa, stoików — to ogromny, spójny system racjonalny. Z drugiej strony: chrześcijaństwo — oparte na Objawieniu, wierze, autorytecie Pisma. Czy można to połączyć bez zniszczenia obu?

💭 Pomyśl: Jeden z wczesnych myślicieli, Tertulian, powiedział podobno: „Co mają Ateny wspólnego z Jerozolimą?" — i twierdził, że filozofia i wiara są nie do pogodzenia. Co przemawiałoby za takim stanowiskiem? A co przeciw?

Sprawdź odpowiedź

Za Tertulianem: filozofia opiera się na własnym rozumie człowieka, wiara — na autorytecie Boga. Gdyby rozum mógł dotrzeć do prawd religijnych, po co byłoby Objawienie? Poza tym filozofia grecka zawiera elementy nie do pogodzenia z chrześcijaństwem (wielobóstwo, wieczność świata, brak Opatrzności osobowej). Przeciw: rozum i wiara dotyczą tej samej rzeczywistości. Ignorancja nie służy wierze — rozumiejąc lepiej świat, lepiej rozumie się Boga. Tertulian był głosem mniejszości; większość Ojców Kościoła wybrała dialog.

Augustyn był uosobieniem tego dialogu. Kształcił się w retoryce, był manichejczykiem (wyznawcą dualistycznej sekty, która wyjaśniała zło obecnością złego bóstwa), zanim przyjął chrześcijaństwo w 386 roku. Napisał Wyznania — pierwszą filozoficzną autobiografię w historii — oraz Państwo Boże, O Trójcy Świętej i dziesiątki innych dzieł. Był biskupem Hippony (dziś Annaba w Algierii) aż do śmierci.

📐 DEFINICJA — patrystyka: nurt filozoficzno-teologiczny I–VIII w., w którym Ojcowie Kościoła formułowali doktrynę chrześcijańską w dialogu z filozofią grecką (zwłaszcza platonizmem i neoplatonizmem), dążąc do harmonizacji rozumu i wiary.

Po ludzku: to epoka, w której filozofia stała się narzędziem rozumienia wiary, a wiara — horyzontem filozofii. Czym to NIE jest: patrystyka to nie prosta adaptacja Platona do chrześcijaństwa; to twórcze napięcie, które wydało oryginalne filozoficzne owoce.

📘 Plotyn i neoplatonizm — Platon, którego czytał Augustyn

Platona Augustyn nie znał z oryginału. Poznał go przez neoplatonizm — ostatnią wielką szkołę filozofii greckiej, której twórcą był Plotyn (ok. 204–270), Grek z Egiptu nauczający w Rzymie. Jego wykłady spisał i uporządkował uczeń Porfiriusz w sześć ksiąg po dziewięć traktatów — stąd tytuł Enneady („dziewiątki").

Plotyn doprowadził platońską hierarchię do końca. Na samym szczycie nie stoi u niego żadna idea, lecz Jedno (gr. to hen) — zasada tak doskonała i prosta, że nie da się o niej powiedzieć nic, co by ją ograniczało; wymyka się nawet pojęciu bytu. Z Jednego, jak światło ze słońca albo woda ze źródła, wypływa (emanuje) wszystko inne, stopień po stopniu:

1. Umysł (gr. nous) — w nim mieszczą się idee Platona;
2. Dusza — dusza świata i dusze ludzkie, łączące świat myśli ze światem ciał;
3. materia — najniższy stopień, najdalszy od źródła, prawie czysta ciemność.

Jedno nie traci niczego, wylewając z siebie resztę rzeczywistości — tak jak słońce nie ciemnieje od tego, że świeci. A droga duszy prowadzi z powrotem: przez oczyszczenie i skupienie może się ona wznieść ku swemu źródłu, aż do zjednoczenia z Jednym.

📐 DEFINICJA — emanacja (Plotyn): wypływanie kolejnych, coraz mniej doskonałych stopni rzeczywistości z Jednego — jak światło ze słońca — bez uszczerbku dla samego źródła.

Po ludzku: wszystko, co istnieje, jest „światłem" jednego źródła; im dalej od źródła, tym słabsze światło. Czym to NIE jest: emanacja to nie stworzenie w sensie chrześcijańskim. U Plotyna Jedno nie podejmuje decyzji, żeby świat istniał — świat wypływa z niego z konieczności, jak światło ze słońca.

💭 Pomyśl: Augustyn przez lata był manichejczykiem i wierzył, że zło to osobna, realna siła walcząca z dobrem. Jak obraz Plotyna — światło słabnące w miarę oddalania się od źródła — mógł mu podsunąć inne rozumienie zła?

Sprawdź odpowiedź

W obrazie Plotyna ciemność nie jest drugim słońcem, tylko brakiem światła. Augustyn opisuje w Wyznaniach (ks. VII), że dopiero lektura „ksiąg platoników" uwolniła go od manichejskiego dualizmu: zło nie jest substancją ani drugim bogiem, lecz brakiem dobra (privatio boni) — tak jak ślepota jest brakiem wzroku, a nie osobną rzeczą. Z Plotyna Augustyn wziął też obraz Boga jako Światła, które oświetla umysł — stąd jego teoria iluminacji. Odrzucił natomiast konieczną emanację: dla chrześcijanina Bóg stwarza świat z wolnej woli.

📘 Wiara i rozum — credo ut intelligam

Program Augustyna streszcza zwrot credo ut intelligam — „wierzę, aby rozumieć".

⚠️ Uwaga na autorstwo: w tej pierwszoosobowej postaci formułę zapisał dopiero Anzelm z Canterbury (Proslogion, XI w.: „neque enim quaero intelligere ut credam, sed credo ut intelligam"). Sam Augustyn pisał ją w trybie rozkazującym, zwracając się do słuchacza: „crede ut intelligas" — „uwierz, abyś zrozumiał", i dodawał zwrot odwrotny: „intellige ut credas" — „zrozum, abyś uwierzył" (Sermo 43). Anzelm ujął więc w hasło myśl Augustyna, ale jako cytat formuła należy do niego.

To nie jest błędne koło. To opis wzajemnej zależności. Wiara dostarcza horyzontu — bez wstępnego zaufania, że rzeczywistość ma sens, rozum w ogóle nie ruszyłby z miejsca. Ale sama wiara bez rozumienia pozostaje ślepa, podatna na manipulację i błąd.

💭 Pomyśl: Pomyśl o czymś, w co wierzysz (niekoniecznie religijnym) — na przykład, że twój nauczyciel kompetentnie cię uczy, że jutro wstanie słońce, że matematyka jest niezawodna. Czy wierzysz w to, a potem dopiero rozumiesz dlaczego? Czy odwrotnie?

Sprawdź odpowiedź

Augustyn powiedziałby: jedno i drugie. Dziecko najpierw ufa rodzicom, że ogień parzy — i dopiero z tego zaufania zaczyna budować wiedzę. Dorosły fizyk rozumie termodynamikę, ale u podstaw leży ufność, że natura jest poznawalna i spójna. Dla Augustyna wiara i rozum to nie dwa kroki w porządku czasowym, lecz dwa wymiary tego samego aktu poznania.

📐 DEFINICJA — credo ut intelligam: formuła Anzelma streszczająca augustyński program relacji wiary i rozumu: wiara jest punktem wyjścia i horyzontem dla rozumienia; rozum pogłębia i weryfikuje wiarę. Nie hierarchia, lecz dynamiczne współdziałanie.

Po ludzku: nie wierzę zamiast rozumieć, ani nie rozumiem zamiast wierzyć — robię jedno i drugie jednocześnie, na różnych poziomach. Czym to NIE jest: to NIE jest „najpierw uwierz, potem wyłącz rozum". Augustyn wyraźnie twierdzi, że fałszywa interpretacja Pisma — tzn. taka, która przeczy oczywistym faktom przyrodniczym — przynosi wstyd religii.

📘 Iluminacja — skąd wiemy, co wiemy?

Tu Augustyn jest oryginalny. Mamy dostęp do prawd koniecznych (2 + 2 = 4, dobro jest lepsze niż zło, piękno różni się od brzydoty) — skąd? Nie ze zmysłów, bo zmysły dają zmienne i zawodne wrażenia. Nie z pamięci o poprzednim życiu (jak u Platona). Ale też nie „tylko" z rozumu — skąd rozum miałby pewność?

Odpowiedź Augustyna: to Bóg — Prawda absolutna i Światło — oświetla ludzki umysł od wewnątrz, umożliwiając mu dostęp do prawd wiecznych. To iluminacja.

💭 Pomyśl: Czy iluminacja Augustyna to to samo, co natchnienie artystyczne lub przebłysk geniuszu? W czym jest podobna, a w czym inna?

Sprawdź odpowiedź

Podobieństwo: w obu przypadkach chodzi o dostęp do czegoś, czego nie wypracowaliśmy własnym wysiłkiem — coś „przyszło". Różnica: dla Augustyna iluminacja nie jest nadzwyczajna ani rzadka — to stały warunek każdego poznania intelektualnego. Nie widzisz jej, jak nie widzisz światła — widzisz w jej świetle. Artystyczne natchnienie to intensywne doświadczenie subiektywne; augustyńska iluminacja to epistemologiczny warunek poznania obiektywnych prawd.

📐 DEFINICJA — iluminacja (augustyńska): teoria poznania, według której umysł ludzki uzyskuje dostęp do prawd wiecznych (matematycznych, logicznych, moralnych) dzięki stałemu „oświeceniu" przez Boga — rozumianego jako Prawdę absolutną. Iluminacja nie zastępuje wysiłku intelektualnego, lecz jest jego warunkiem możliwości.

Czym to NIE jest: nie jest mistyką ani ekstazą — to epistemologiczne stwierdzenie o warunkach poznania racjonalnego.

Razem z iluminacją idzie pojęcie łaski (gratia). Augustyn — zwłaszcza w sporze z Pelagiuszem — twierdził, że człowiek nie jest w stanie osiągnąć zbawienia ani pełnej cnoty o własnych siłach: potrzebuje darmowego daru Bożego. To miało dalekosiężne konsekwencje teologiczne (predestynacja, wolna wola), ale też filozoficzne: człowiek nie jest autonomicznym podmiotem poznania — jest zależny.

📐 DEFINICJA — łaska (w ujęciu Augustyna): bezinteresowny dar Boga, niezasłużony przez człowieka, który umożliwia zbawienie i cnoty moralne. Bez łaski wola ludzka — osłabiona przez grzech pierworodny — skłania się ku złu.

Czym to NIE jest: łaska to nie nagroda za zasługi (to stanowisko Pelagiusza, odrzucone przez Augustyna) — jest darmowa.

📜 Praca ze źródłem — Augustyn o czasie

Jeden z najsłynniejszych fragmentów Wyznań to rozdział XI, w którym Augustyn analizuje pojęcie czasu. Przeczytaj uważnie poniższy fragment (w naszym przekładzie):

„Co to jest więc czas? Jeśli nikt mnie o to nie pyta, wiem, czym jest. Jeśli pytającemu chcę wytłumaczyć — nie wiem. [...] Przeszłość już nie istnieje, przyszłość jeszcze nie istnieje. Jak więc mogą być te dwa czasy — przeszłość i przyszłość? Może w duszy są trzy rzeczy: teraźniejszość przeszłości, czyli pamięć; teraźniejszość teraźniejszości, czyli bezpośrednia percepcja; teraźniejszość przyszłości, czyli oczekiwanie."

💭 Pomyśl: Augustyn pyta: skoro przeszłość już nie istnieje, a przyszłość jeszcze nie — to co właściwie istnieje? Jak na to pytanie odpowiedziałbyś ty?

Sprawdź odpowiedź

To pytanie dotyka samej struktury czasu. Intuicyjnie mówimy, że istnieje „teraz" — ale czym jest „teraz"? Jeśli to punkt bez długości (chwila), to jest zbiorem miary zero i nic w nim się nie zmieści. Augustyn proponuje odpowiedź rewolucyjną: czas to nie własność świata zewnętrznego, lecz rozciągłość duszy (distentio animi). Przeszłość istnieje jako pamięć (memoria), przyszłość jako oczekiwanie (expectatio), a teraźniejszość jako uwaga (contuitus). Czas jest psychologiczny, nie kosmiczny. To koncepcja, do której nowoczesna fenomenologia (Husserl, Heidegger) wróci półtora tysiąca lat później.

💭 Pomyśl krytycznie: Kto napisał ten fragment? Kiedy? W jakim celu? Na ile augustyńska koncepcja czasu jest filozofią, a na ile teologią? Czy można ją oceniać niezależnie od kontekstu religijnego?

Sprawdź odpowiedź

Augustyn pisał Wyznania ok. 397–400 roku jako osobistą autobiografię adresowaną do Boga — czyli w intencji modlitwy i wyznania winy. Cel religijny jest oczywisty. Ale jego analiza czasu (ks. XI) jest samodzielnie sprawdzalnym argumentem filozoficznym: Augustyn używa indukcji (rozważa, czy przeszłość „jest"), eliminacji hipotez (odrzuca kosmologiczne teorie czasu) i konkluzji epistemologicznej. Możemy oceniać ten argument niezależnie od wiary autora — i tak robiło wielu filozofów niepodzielających jego wiary — od Husserla po myślicieli świeckich — uznając go za głęboko trafny.

📐 DEFINICJA — czas subiektywny (distentio animi): augustyńska koncepcja czasu jako „rozciągłości duszy": czas nie jest obiektywną cechą zewnętrznego świata, lecz strukturą doświadczenia wewnętrznego — pamięci (przeszłość), uwagi (teraźniejszość) i oczekiwania (przyszłość).

Po ludzku: czas to nie tykanie zegara kosmicznego, lecz sposób, w jaki dusza odnosi się do siebie. Czym to NIE jest: to nie subiektywizm w sensie „każdy ma swój czas" — Augustyn twierdzi, że ta struktura jest powszechną cechą umysłu, nie indywidualną iluzją.

📐 DEFINICJA — memoria (Augustyn): pamięć jako jedna z „trzech teraźniejszości" czasu; ale też — szerzej — wewnętrzna przestrzeń, w której dusza przechowuje nie tylko wspomnienia, ale też prawdy wieczne i obecność Boga.

Czym to NIE jest: memoria u Augustyna to nie zwykła pamięć deklaratywna — to warunek samopoznania i poznania Boga.

⚠️ Uwaga, pułapka

Najczęstsze uproszczenie: „Augustyn to teolog, nie filozof". Tymczasem jego analiza czasu, teoria poznania (iluminacja), argument za istnieniem duszy (si fallor, sum — jeśli błądzę, jestem: bliski kartezjańskiemu cogito) i koncepcja zła jako braku (privatio boni) to filozofia najwyższej próby. Augustyn nie pyta „jak zbawić duszę?" — pyta „co to jest czas?", „skąd wiemy, co wiemy?", „dlaczego istnieje zło?". To są pytania filozoficzne, niezależnie od religijnego tła.

🌍 Powiązania

Augustyńska formuła si fallor, sum (Państwo Boże XI, 26, ok. 417–418 r.) — wyprzedziła kartezjańskie cogito ergo sum o ponad tysiąc lat. Jego koncepcja czasu wróciła w fenomenologii Husserla. Pojęcie woli jako centrum człowieka (zamiast rozumu, jak u Greków) wpłynęło na całą tradycję egzystencjalizmu. Spór o łaskę i wolną wolę trwa po dziś dzień — w teologii, filozofii moralnej i psychologii.

📐 Definicje tej lekcji

• Patrystyka — filozofia Ojców Kościoła (I–VIII w.) harmonizująca chrześcijaństwo z filozofią grecką.
• Credo ut intelligam (formuła Anzelma; u Augustyna: crede ut intelligas) — wiara jako warunek i punkt wyjścia rozumienia; rozumienie jako pogłębienie wiary.
• Iluminacja — teoria poznania: dostęp do prawd wiecznych jest możliwy dzięki stałemu „oświeceniu" umysłu przez Boga (Prawdę absolutną).
• Łaska — bezinteresowny dar Boga umożliwiający zbawienie i cnotę; nie jest zasługą.
• Czas subiektywny / distentio animi — czas jako rozciągłość duszy: pamięć (przeszłość), uwaga (teraźniejszość), oczekiwanie (przyszłość).
• Memoria — pamięć jako wewnętrzna przestrzeń duszy; przechowuje prawdy wieczne i warunki samopoznania.
• Neoplatonizm — szkoła Plotyna (III w.): Jedno ponad bytem, z którego emanują Umysł, Dusza i materia; dusza wraca ku Jednemu.
• Emanacja — konieczne wypływanie kolejnych stopni rzeczywistości z Jednego, jak światło ze słońca, bez uszczerbku dla źródła.

📌 Najważniejsze w pigułce

• Patrystyka = projekt harmonizacji rozumu i wiary; Augustyn jest jej najwybitniejszym przedstawicielem.
• Formuła crede ut intelligas („uwierz, abyś zrozumiał"; w postaci credo ut intelligam zapisał ją Anzelm): wiara i rozum nie walczą — wzajemnie się umożliwiają.
• Iluminacja: prawdy wieczne dostępne dzięki Bogu jako Prawdzie absolutnej; to epistemologiczny warunek poznania.
• Łaska: zbawienie i cnota jako dar, nie zasługa — stąd konflikt z Pelagiuszem.
• Czas subiektywny: czas to nie tykanie zegara kosmicznego, lecz struktura doświadczenia duszy.
• Augustyn jest filozofem (analiza czasu, iluminacja, si fallor sum), nie tylko teologiem.
• Platona Augustyn poznał przez neoplatonizm Plotyna (Jedno, emanacja, zło jako brak światła); stąd privatio boni i obraz Boga jako Światła.

🎒 Zadania

Zadanie 7.1.1. Wyjaśnij różnicę między Tertulianem a Augustynem w kwestii relacji wiary i rozumu. Czyje stanowisko uważasz za bardziej filozoficznie obiecujące i dlaczego?

Sprawdź odpowiedź

Tertulian (ok. 155–220) uważał, że wiara i rozum są nie do pogodzenia — wiara jest absurdalna dla rozumu (credo quia absurdum — choć to uproszczenie), a filozofia to zagrożenie dla wiary. Augustyn odrzucił tę dychotomię: crede ut intelligas — „uwierz, abyś zrozumiał" — wiara i rozum wzajemnie się potrzebują (w pierwszoosobowej postaci credo ut intelligam ujął to dopiero Anzelm). Filozoficznie stanowisko Augustyna jest owocniejsze: pozwala uprawiać filozofię, teologię racjonalną, a nawet naukę, bez porzucania wiary. Tertulianizm prowadzi do fideizmu — zamknięcia się na racjonalny dialog. Gdzie łatwo o błąd: nie należy mylić Augustyna z naiwnym racjonalizmem — nie twierdzi, że rozum może samodzielnie zbadać wszystko, ale że tam, gdzie dociera, nie stoi w sprzeczności z wiarą.

Zadanie 7.1.2. Na podstawie fragmentu Wyznań XI: zrekonstruuj augustyński argument, że „przeszłość" i „przyszłość" istnieją tylko jako stany duszy. Jakie byłoby możliwe zastrzeżenie do tego argumentu?

Sprawdź odpowiedź

Argument Augustyna: (1) Przeszłość już nie istnieje obiektywnie — nie ma jej w świecie. (2) Przyszłość jeszcze nie istnieje — też nie ma jej w świecie. (3) Skoro jednak o nich myślimy, muszą gdzieś „być" — ale nie na zewnątrz, lecz wewnątrz duszy (jako pamięć i oczekiwanie). (4) Nawet teraźniejszość jest uchwytywalna tylko jako uwaga duszy — punkt bez rozciągłości przestaje być „czasem". Możliwe zastrzeżenie: fizyk powie, że czas obiektywnie istnieje jako wymiar czasoprzestrzeni (relatywistycznie mierzalny) niezależnie od duszy. Augustyn odpowiedziałby, że to opisuje relacje między zdarzeniami, ale nie wyjaśnia, czym jest doświadczanie czasu — a to właśnie go interesuje. Gdzie łatwo o błąd: nie należy twierdzić, że Augustyn neguje istnienie świata zewnętrznego — on analizuje, jak czas jest doświadczany, nie czy istnieje niezależnie.

Zadanie 7.1.3. (analityczne) Czy pojęcie iluminacji jest falsyfikowalne? Czy jest to hipoteza naukowa, filozoficzna, czy teologiczna? Uzasadnij, korzystając z kryterium, które poznałeś w rozdziale o metodzie naukowej.

Sprawdź odpowiedź

Pojęcie iluminacji nie jest falsyfikowalne w sensie Poppera — nie można zaprojektować doświadczenia, które by ją obaliło. To nie czyni jej bezsensowną, ale sytuuje ją poza nauką empiryczną. Jest to twierdzenie filozoficzno-teologiczne — metafizyczne wyjaśnienie warunków poznania. Możemy oceniać je filozoficznie: czy jest spójne wewnętrznie? Czy jest prostsze od konkurentów? Czy wyjaśnia fakty epistemologiczne (jak mamy dostęp do koniecznych prawd)? Augustyn odpowiedziałby, że alternatywy (sceptycyzm, czysty empiryzm) mają własne problemy, a iluminacja jest co najmniej równie dobrym wyjaśnieniem. Gdzie łatwo o błąd: mylenie „niefalsyfikowalny" z „fałszywy" lub „bez wartości".

🔍 Sprawdź, czy umiesz

• [ ] Wyjaśnić, na czym polegał projekt patrystyki i dlaczego był ryzykowny.
• [ ] Zrekonstruować formułę credo ut intelligam i wskazać, czym różni się od fideizmu.
• [ ] Opisać teorię iluminacji i jej związek z platońską anamnezą.
• [ ] Wyjaśnić augustyńską koncepcję czasu subiektywnego (distentio animi).
• [ ] Wskazać, dlaczego Augustyn jest nie tylko teologiem, lecz i oryginalnym filozofem.
• [ ] Przedstawić neoplatońską hierarchię Plotyna (Jedno, Umysł, Dusza, materia) i wyjaśnić, co z niej przejął Augustyn.

---