Utylitaryzm, Kierkegaard i pozytywizm

🎯 Po co Ci to?

XIX wiek to nie tylko Hegel, Marks i Nietzsche. Obok tych wielkich narracji o historii i wartościach rozwijają się trzy inne, zupełnie różne odpowiedzi filozoficzne: utylitaryzm (jak mierzyć moralność szczęściem większości), egzystencjalizm religijny Kierkegaarda (jak żyć jako jednostka w obliczu rozpaczy) i pozytywizm Comte'a (nauka jako nowy autorytet i wzorzec wszelkiej wiedzy). Wszystkie trzy żyją do dziś w debatach publicznych.

✅ Czego się nauczysz

wyjaśnić zasadę użyteczności Benthama i Milla; rozróżnić utylitaryzm czynu i reguły;
opisać trzy stadia egzystencji Kierkegaarda i pojęcie rozpaczy;
przedstawić zasadę szkody i pojęcie tyranii większości z eseju Milla O wolności;
omówić pozytywizm Comte'a — trzy stadia rozwoju wiedzy i naukę jako wzorzec;
zastosować utylitaryzm i Kanta do konkretnego dylematu moralnego i porównać wyniki.

🔁 Przypomnij sobie

Kant (dział 9): imperatyw kategoryczny — działaj wedle zasady, którą możesz chcieć uczynić powszechnym prawem; liczy się intencja, nie skutek. Utylitaryzm postawi sprawę odwrotnie: liczy się wyłącznie skutek (szczęście/nieszczęście), nie intencja.

📘 Wyjaśnienie

Utylitaryzm: Bentham i Mill

Portret Jeremy'ego Benthama, twórcy zasady użyteczności i kalkulatora hedonistycznego · źródło: Henry William Pickersgill, Wikimedia Commons, domena publiczna

💭 Pomyśl: Możesz podjąć działanie, które przyniesie ból pięciu osobom, ale uratuje życie pięćdziesięciu. Czy powinieneś to zrobić? Co brałeś pod uwagę, odpowiadając?

Sprawdź odpowiedź

Jeśli podliczałeś ból i korzyści i uznałeś, że 50 ocalonych > 5 skrzywdzonych — myślisz utylitarystycznie. Jeśli mówiłeś: „nie mam prawa krzywdzić tych pięciu bez względu na konsekwencje" — myślisz deontologicznie (jak Kant). Oba podejścia mają silne intuicje za sobą i silne kontrprzykłady.

Jeremy Bentham (1748–1832) sformułował zasadę użyteczności (principle of utility): działanie jest moralnie dobre, o ile maksymalizuje sumę szczęścia (przyjemności minus ból) dla wszystkich, których dotyczy. Każdą decyzję moralną można przeliczyć za pomocą kalkulatora hedonistycznego (rachubę przyjemności i bólu według intensywności, trwałości, pewności, zasięgu itd.).

📐 DEFINICJA — zasada użyteczności (Bentham): działanie jest moralnie właściwe wtedy i tylko wtedy, gdy maksymalizuje sumę szczęścia (przyjemności minus ból) dla wszystkich zainteresowanych; „największe szczęście największej liczby osób".

Czym to NIE jest: zasada użyteczności nie mówi, że liczy się tylko własne szczęście — liczy się suma szczęścia wszystkich dotkniętych działaniem.

John Stuart Mill (1806–1873) udoskonalił Benthama, wprowadzając jakościowe rozróżnienie przyjemności: nie każda przyjemność jest równa — „lepiej być niezadowolonym człowiekiem niż zadowoloną świnią; lepiej być niezadowolonym Sokratesem niż zadowolonym głupcem" (Utylitaryzm, rozdz. 2). ⚠️ Krąży skrót „lepiej być nieszczęśliwym Sokratesem niż szczęśliwą świnią" — to sklejka dwóch osobnych porównań Milla; u niego Sokrates nigdy nie stoi naprzeciw świni. Przyjemności intelektualne i moralne są wyższe niż zmysłowe. To tworzy utylitaryzm jakościowy.

📐 DEFINICJA — kalkulator hedonistyczny (Bentham): metoda oceny działań przez dodanie wszystkich przyjemności i bólów wynikających z danego wyboru (z uwzględnieniem intensywności, trwałości, pewności, zasięgu) i wybranie opcji z najwyższym saldem szczęścia.

Utylitaryzm czynu i reguły

Portret Johna Stuarta Milla, autora utylitaryzmu jakościowego rozróżniającego przyjemności wyższe i niższe · źródło: London Stereoscopic Company, Wikimedia Commons, domena publiczna

💭 Pomyśl: Wyobraź sobie, że możesz uratować pięć osób, skazując na śmierć jedną niewinną. Utylitaryzm mówi: 5 > 1, więc rób to. Ale czy coś tu kłuje? Co?

Sprawdź odpowiedź

Kłuje intuicja niesprawiedliwości — osoba niewinna jest instrumentalizowana dla dobra większości. To słynny zarzut wobec utylitaryzmu czynu: jeśli w każdym konkretnym przypadku liczymy szczęście, możemy usprawiedliwić niesprawiedliwość. Stąd utylitaryzm reguły: nie oceniamy każdego czynu z osobna, lecz pytamy, jakie reguły postępowania, jeśli stosowane powszechnie, przyniosłyby największe szczęście. Reguła „nie zabijaj niewinnych" daje lepsze wyniki w dłuższej perspektywie niż kalkulowanie każdego przypadku.

Utylitaryzm czynu (act utilitarianism): oceniaj każdy czyn z osobna przez kalkulację szczęścia.
Utylitaryzm reguły (rule utilitarianism): przestrzegaj reguł, które — jeśli stosowane powszechnie — maksymalizują szczęście.

⚠️ Ten podział nie pochodzi od Benthama ani Milla — sformułowali go filozofowie XX wieku (terminologię upowszechnił R.B. Brandt pod koniec lat 50.), analizując konsekwencje ich teorii. Spór, którym z dwóch był sam Mill, toczy się do dziś.

Mill: O wolności — zasada szkody i tyrania większości

Mill jest nie tylko utylitarystą, ale i klasykiem liberalizmu. W eseju O wolności (1859) pyta, gdzie kończy się władza społeczeństwa nad jednostką. Zauważa rzecz, którą łatwo przeoczyć: w demokracji władza należy do większości, a większość też potrafi uciskać. I nie tylko przez prawo — także przez opinię publiczną, presję obyczaju i potępienie tych, którzy myślą albo żyją inaczej. Tę groźbę Mill nazywa tyranią większości.

Odpowiedzią jest jedna prosta zasada, którą dziś nazywamy zasadą szkody: społeczeństwo może ograniczyć czyjąś wolność tylko po to, żeby zapobiec krzywdzie innych. Twoje własne dobro nie jest wystarczającym powodem, żeby cię do czegoś zmusić — wolno cię przekonywać, namawiać, prosić, ale nie przymuszać.

📜 Praca ze źródłem — John Stuart Mill, O wolności, rozdz. I

„[...] społeczeństwo uprawia tyranię społeczną groźniejszą od wielu rodzajów ucisku politycznego, bo choć zwykle nie stoją za nią tak surowe kary, zostawia ona mniej dróg ucieczki, wnika znacznie głębiej w szczegóły życia i zniewala samą duszę."

„[...] jedynym celem, dla którego ludzkość — pojedynczo albo zbiorowo — ma prawo ingerować w swobodę działania któregokolwiek ze swoich członków, jest samoobrona. Jedynym celem, dla którego można słusznie użyć władzy wobec któregokolwiek członka cywilizowanej społeczności wbrew jego woli, jest zapobieżenie krzywdzie innych. Jego własne dobro, fizyczne czy moralne, nie jest wystarczającym uzasadnieniem."

„W tej części [postępowania], która dotyczy wyłącznie jego samego, jego niezależność jest, z mocy prawa, absolutna. Nad samym sobą, nad własnym ciałem i umysłem jednostka jest suwerenem."

(John Stuart Mill, On Liberty, 1859, rozdz. I Rozważania wstępne, tłum. własne z angielskiego)

📐 DEFINICJA — zasada szkody (Mill): zasada, według której jedynym uprawnionym powodem ograniczenia wolności jednostki wbrew jej woli jest zapobieżenie krzywdzie innych osób; dobro samej jednostki takiego przymusu nie usprawiedliwia.

Po ludzku: „twoja wolność kończy się tam, gdzie zaczyna się czyjaś krzywda" — i dopiero tam. Czym to NIE jest: zasada szkody nie oznacza, że wolno robić wszystko, co nikomu nie szkodzi, bez żadnej reakcji otoczenia. Mill pozwala innym krytykować, odradzać i unikać — zakazuje tylko przymusu. Nie dotyczy też dzieci: Mill wprost zaznacza, że mówi o ludziach dorosłych, w pełni swoich władz.

📐 DEFINICJA — tyrania większości: ucisk jednostek i mniejszości przez większość — nie tylko środkami prawa, ale także przez presję opinii publicznej i obyczaju.

💭 Pomyśl: Dlaczego Mill uważa, że tyrania opinii bywa groźniejsza niż ucisk polityczny, skoro nie grozi za nią więzienie?

Sprawdź odpowiedź

Bo — jak pisze — zostawia mniej dróg ucieczki i wnika głębiej w szczegóły życia. Przed niesprawiedliwym prawem można się bronić w sądzie, protestować, wyjechać. Przed presją otoczenia, które wyśmiewa, wyklucza albo potępia inność, trudno się ukryć — dotyczy ona tego, jak się ubierasz, co mówisz, z kim się przyjaźnisz. Mill mówi, że taka tyrania „zniewala samą duszę": ludzie przestają nawet chcieć być inni, niż wymaga większość.

Kierkegaard: trzy stadia i rozpacz

Portret Sørena Kierkegaarda, prekursora egzystencjalizmu i autora nauki o trzech stadiach egzystencji · źródło: Niels Christian Kierkegaard, Wikimedia Commons, domena publiczna

Søren Kierkegaard (1813–1855) — Duńczyk, prekursor egzystencjalizmu — idzie w zupełnie inną stronę niż systemotwórczy Hegel. Dla Kierkegaarda filozofia musi wyjść od konkretnej jednostki w jej egzystencjalnym doświadczeniu, nie od abstrakcyjnych kategorii Ducha.

💭 Pomyśl: Czy można być jednocześnie „obiektywnie" szczęśliwym (zdrowym, bogatym, mającym wszystko) i wewnętrznie rozbitym — czując, że coś fundamentalnie nie gra? Co by to oznaczało?

Sprawdź odpowiedź

Kierkegaard nazwałby to rozpaczą (Fortvivlelse) — fundamentalnym niepokojem egzystencjalnym, który nie pochodzi z zewnętrznych trudności, lecz z tego, że jaźń jest wewnętrznie niespójna lub nie jest tym, czym powinna być. Rozpacz może być ukryta nawet za pozorami sukcesu i zadowolenia.

Trzy stadia egzystencji: Kierkegaard opisuje różne sposoby, w jakie człowiek może żyć:

Stadium estetyczne: człowiek żyje chwilą, szuka intensywnych wrażeń i przyjemności; unika nudy przez zmianę i nowość. Problem: nudy i pustki nie da się trwale uniknąć — człowiek estetyczny w końcu popada w rozpacz.
Stadium etyczne: człowiek bierze na siebie odpowiedzialność, wypełnia obowiązki, żyje wedle powszechnych norm moralnych. Wyjście z egoizmu estetyki — ale wciąż niepełne, bo etyka może stać się zewnętrznym gorsetem bez wewnętrznego sensu.
Stadium religijne: „skok wiary" — jednostka staje przed Bogiem sam na sam, poza racjonalną etyką i estetyczną przyjemnością. Kierkegaard opisuje to przez biblijną historię Abrahama, który miał złożyć Izaaka w ofierze: z punktu widzenia etyki to zbrodnia; z punktu widzenia wiary — absolutne powierzenie się Bogu. To stadium nie jest racjonalnie uzasadnione — jest skokiem. ⚠️ Sama zbitka „skok wiary" jest późniejsza: Kierkegaard pisał po duńsku o skoku (Spring) i o jakościowym przejściu, ale wyrażenie „skok wiary" (Troens Spring) nie pada w jego opublikowanych pismach ani razu.

📐 DEFINICJA — stadia egzystencji (Kierkegaard): trzy sposoby bycia człowiekiem: estetyczne (życie chwilą, przyjemność), etyczne (obowiązek, odpowiedzialność) i religijne (skok wiary, relacja jednostki z Absolutem poza racjonalną etyką).

Czym to NIE jest: stadia nie są etapami koniecznego postępu (jak u Hegla) — wybór między nimi jest egzystencjalny, nie logiczny.

📐 DEFINICJA — rozpacz (Kierkegaard): fundamentalny stan egzystencjalny niespójności jaźni; bycie czymś, czym się nie jest, lub niebycie sobą; może być ukryta nawet za pozorami zadowolenia.

Pozytywizm: Auguste Comte

Portret Auguste'a Comte'a, twórcy pozytywizmu i prawa trzech stadiów rozwoju wiedzy · źródło: Johan Hendrik Hoffmeister, Wikimedia Commons, domena publiczna

Auguste Comte (1798–1857) buduje zupełnie inną architekturę. Nie pyta o sens życia ani o wartości — pyta: jak zorganizować wiedzę i społeczeństwo na naukowych podstawach?

Prawo trzech stadiów: Comte twierdzi, że każda gałąź wiedzy (i całe społeczeństwo) przechodzi przez trzy etapy:

Stadium teologiczne: zjawiska tłumaczy się działaniem bogów lub sił nadprzyrodzonych; wiedza opiera się na autorytecie.
Stadium metafizyczne: zjawiska tłumaczy się przez abstrakcyjne pojęcia (natura, substancja, siły), nie przez bogów; ale to wciąż nie nauka.
Stadium pozytywne: opisujemy zjawiska przez obserwowalne prawa i zależności; pytamy „jak?", nie „dlaczego?" w sensie ostatecznym.

📐 DEFINICJA — trzy stadia Comte'a: prawo o trzech etapach rozwoju wiedzy i kultury: teologiczne (bogowie), metafizyczne (abstrakcje), pozytywne (nauka jako opis praw i związków regularnych).

📜 Praca ze źródłem — Auguste Comte, Kurs filozofii pozytywnej, wykład pierwszy

„[...] każde z naszych głównych pojęć, każda gałąź naszej wiedzy przechodzi kolejno przez trzy różne stany teoretyczne: stan teologiczny, czyli fikcyjny; stan metafizyczny, czyli abstrakcyjny; stan naukowy, czyli pozytywny."

„Wreszcie w stanie pozytywnym umysł ludzki, uznając niemożność uzyskania pojęć absolutnych, rezygnuje z poszukiwania początku i przeznaczenia wszechświata oraz z poznania wewnętrznych przyczyn zjawisk, by poświęcić się wyłącznie odkrywaniu — przez właściwe połączenie rozumowania i obserwacji — ich rzeczywistych praw, to znaczy niezmiennych relacji następstwa i podobieństwa."

(Auguste Comte, Cours de philosophie positive, 1830, wykład 1, tłum. własne z francuskiego)

Zwróć uwagę na drugi fragment: w stadium pozytywnym nauka rezygnuje z pytań o ostateczne przyczyny i o sens wszechświata. Nie odpowiada na nie inaczej — uznaje je za pytania, na które odpowiedzi nie da się uzyskać, i zajmuje się tylko prawami: tym, co po czym następuje i co do czego jest podobne.

💭 Pomyśl: Kiedy słyszysz pytanie „dlaczego piorun uderza w drzewa?", możesz odpowiedzieć: „Gromowładny Zeus", albo „Matka Natura chroni w ten sposób las", albo „Wyładowanie elektryczne podąża ścieżką o najmniejszym oporze". Które odpowiedzi pasują do których stadiów?

Sprawdź odpowiedź

Zeus = stadium teologiczne. „Matka Natura" i jej cel = stadium metafizyczne (personifikacja abstrakcji). Wyładowanie elektryczne jako mechanizm = stadium pozytywne (obserwowalne prawo fizyki). Comte uważał, że cywilizacja europejska jest w trakcie przejścia do trzeciego stadium.

Dylemat tramwajowy — utylitaryzm versus Kant

💭 Pomyśl: Tramwaj jedzie bez hamulców. Na torze stoi pięć osób — zginą. Możesz przestawić zwrotnicę, skierując tramwaj na boczny tor, gdzie stoi jedna osoba — zginie ona. Czy powinieneś przestawić?

A teraz wariant: stoisz na moście nad torami. Obok ciebie stoi duży mężczyzna. Jeśli zepchniesz go na tory, jego ciało zatrzyma tramwaj i ocali pięć osób. Czy powinieneś go zepchnąć?

Analiza utylitarystyczna i kantowska

Utylitaryzm czynu: w obu przypadkach 5 > 1 → należy działać. Ale większość ludzi intuicyjnie rozróżnia oba przypadki — przestawienie zwrotnicy wydaje się moralnie łatwiejsze do przyjęcia niż zepchnięcie człowieka.

Kant: nigdy nie możesz traktować człowieka wyłącznie jako środka do celu — zepchnięcie mężczyzny jest niedopuszczalne bez względu na konsekwencje. A przestawienie zwrotnicy? Kant nie traktuje tego tak prosto — nie działa się po to, by zabić jedną osobę, lecz by ocalić pięć. To wymaga dokładniejszej analizy intencji.

Refleksja: intuicja rozróżnia oba przypadki — dlaczego? Filozofowie proponują różne wyjaśnienia (reguła podwójnego skutku, zasada czynienia/pozwolenia, utylitaryzm reguły vs czynu). Ważne: nie ma tu gotowej „prawdziwej" odpowiedzi — jest przestrzeń argumentacji.

⚠️ Uwaga, pułapka

Pułapka 1: kalkulator Benthama = kalkulator Milla. Bentham traktował wszystkie przyjemności jednakowo (tylko intensywność, trwałość itp.). Mill odróżnił przyjemności wyższe i niższe. To fundamentalna różnica — Bentham jest bardziej egalitarny, Mill wprowadza hierarchię jakościową.

Pułapka 2: redukowanie Kierkegaarda do „filozofa religijnego" w wąskim sensie. Kierkegaard jest przede wszystkim filozofem egzystencji jednostki — jego wpływ na świecki egzystencjalizm (Sartre, Camus) jest równie duży jak na teologię. Stadium religijne to nie obowiązkowy koniec drogi dla każdego — to jedna z możliwości.

Pułapka 3: pozytywizm = scjentyzm = jedyna prawda. Comte chciał zorganizować społeczeństwo na naukowych podstawach — jego ambitny projekt „religii ludzkości" był utopijny i też poddawany ostrej krytyce (przez Milla, który sam był utylitarystą!). Pozytywizm jako postawa metodologiczna (nauka bada to, co mierzalne) jest szeroko stosowany; pozytywizm jako doktryna metafizyczna (nie ma nic poza tym, co mierzalne) jest kontrowersyjny.

🏛️ Stanowiska filozofów

Peter Singer (współczesny utylitaryzm): rozszerza zasadę użyteczności na wszystkich zdolnych do cierpienia (w tym zwierzęta); wnioski radykalne etycznie (obowiązek pomocy skrajnie ubogim do granicy własnego ubóstwa).
Bernard Williams: krytykuje utylitaryzm jako niszczący integralność moralną — wymaga działania sprzecznego z naszymi najgłębszymi zaangażowaniami.
Søren Kierkegaard vs. Hegel: Kierkegaard zarzucał Heglowi, że jego system wchłania jednostkę w Ducha Absolutnego i zapomina o tym, że człowiek to nie abstrakcja, lecz konkretna egzystencja w przestrachu i lęku.

📐 Definicje tej lekcji

Zasada użyteczności (Bentham) — działanie jest dobre, gdy maksymalizuje szczęście (przyjemność − ból) największej liczby osób.
Kalkulator hedonistyczny — metoda oceny działań przez sumowanie przyjemności i bólów.
Utylitaryzm czynu — oceniamy każdy czyn oddzielnie; utylitaryzm reguły — przestrzegamy reguł maksymalizujących szczęście w ogóle.
Zasada szkody (Mill) — wolność jednostki wolno ograniczyć wbrew jej woli tylko dla zapobieżenia krzywdzie innych.
Tyrania większości — ucisk jednostek przez większość, także przez presję opinii i obyczaju.
Stadia egzystencji (Kierkegaard) — estetyczne (chwila, przyjemność), etyczne (obowiązek), religijne (skok wiary).
Rozpacz (Kierkegaard) — egzystencjalny stan niespójności jaźni.
Trzy stadia Comte'a — teologiczne → metafizyczne → pozytywne (naukowe).

📌 Najważniejsze w pigułce

Utylitaryzm: moralność = maksymalizacja sumy szczęścia; Bentham — kalkulator ilościowy; Mill — liczy się też jakość przyjemności.
Utylitaryzm czynu vs. reguły: różne odpowiedzi na dylemat „czy zawsze liczyć efekty?"
Mill, O wolności: zasada szkody — przymus wobec jednostki tylko dla ochrony innych; tyrania większości działa także przez opinię i obyczaj; „nad własnym ciałem i umysłem jednostka jest suwerenem".
Kierkegaard: jednostka, nie system; trzy stadia; rozpacz jako fundamentalne ryzyko egzystencji; skok wiary.
Comte: nauka jako wzorzec; prawo trzech stadiów; projekt pozytywistycznej reorganizacji społeczeństwa.

🎒 Zadania

Zadanie 10.4.1. Zastosuj utylitaryzm czynu i utylitaryzm reguły do następującej sytuacji: znajomy prosi cię, żebyś skłamał w jego obronie przed rodzicami — bez kłamstwa straci kieszonkowe na miesiąc. Czy powinieneś kłamać? Porównaj odpowiedzi obu wersji utylitaryzmu.

Sprawdź odpowiedź

Utylitaryzm czynu: porównaj ból znajomego (utrata kieszonkowego, miesiąc wyrzeczeń) z bólem rodziców (poczucie oszustwa, jeśli kiedyś wyjdzie). Jeśli saldo pokazuje, że kłamstwo przynosi więcej szczęścia — zwolennik utylitaryzmu czynu powinien kłamać. Utylitaryzm reguły: zapytaj, jaki byłby świat, gdyby wszyscy w takich sytuacjach kłamali. Prawdopodobnie ogólna erozja zaufania zmniejszyłaby sumę szczęścia — zwolennik utylitaryzmu reguł nie powinien kłamać. Gdzie łatwo o błąd: traktowanie utylitaryzmu jako łatwego uzasadnienia wszystkiego — oba warianty wymagają poważnego rachunku.

Zadanie 10.4.2. Kierkegaard twierdzi, że ktoś żyjący w stadium estetycznym może być wewnętrznie zrozpaczony, nawet nie wiedząc o tym. Wyjaśnij, jak to możliwe, i wskaż, jakie przejście proponuje Kierkegaard.

Sprawdź odpowiedź

Człowiek estetyczny goni za intensywnymi przeżyciami i nowością, unikając nudy. Ale nuda i pustka wracają nieuchronnie — im więcej wrażeń, tym szybciej tracą moc. Rozpacz jest tu „tłem" życia, ukrytym za fasadą zabawy. Kierkegaard proponuje przejście przez kryzys (świadomość rozpaczy) do stadium etycznego (przyjęcie odpowiedzialności i obowiązku) lub — w dalszym kroku — do religijnego (spotkanie z Absolutem, skok wiary). Ale to przejście nie jest automatyczne — jest egzystencjalnym wyborem.

Zadanie 10.4.3. (Analiza dylematu tramwajowego) Na podstawie wiedzy o utylitaryzmie Milla i imperatywie kategorycznym Kanta: w którym przypadku (przestawienie zwrotnicy / zepchnięcie człowieka) oba podejścia dają ten sam wynik, a w którym się rozchodzą? Wyjaśnij, skąd pochodzi intuicyjna różnica między oboma przypadkami.

Pełna odpowiedź

Oba podejścia: przypadek zepchnięcia — Mill (utyl.) może uznać za dozwolone (5>1), Kant zakazuje (traktowanie człowieka jako środka). Rozbieżność wyraźna. Przypadek zwrotnicy — utylitaryzm każe działać; Kant wymaga analizy intencji (czy działam z zamiarem zabicia jednej osoby, czy ratowania pięciu? tu reguła podwójnego skutku może być stosowalna). Intuicyjna różnica: w zepchnięciu ktoś staje się aktywnie użyty jako narzędzie (jego ciało); w zwrotnicy tragedia jest ubocznym skutkiem ratowania. Filozofowie spierają się, czy ta różnica jest moralnie uzasadniona (zasada czynienia/pozwolenia, reguła podwójnego skutku) czy tylko psychologiczna.

Zadanie 10.4.4. Zastosuj zasadę szkody Milla do trzech przypadków i rozstrzygnij, czy państwo może w nich użyć przymusu: (a) zakaz jazdy samochodem po alkoholu; (b) nakaz zapinania pasów bezpieczeństwa przez dorosłego kierowcę jadącego samotnie; (c) zakaz głoszenia poglądów, które większość uważa za niemądre.

Pokaż rozwiązanie

(a) Tak — pijany kierowca stwarza ryzyko krzywdy dla innych; to klasyczny przypadek, w którym zasada szkody pozwala na przymus.

(b) Spór. Jeśli kierowca jedzie sam, pas chroni głównie jego — a Mill mówi, że własne dobro jednostki nie usprawiedliwia przymusu (wolno namawiać, nie przymuszać). Zwolennicy nakazu odpowiadają, że wypadek bez pasa szkodzi też innym (koszty leczenia, ratownicy, rodzina). Dobra odpowiedź pokazuje, że rozstrzygnięcie zależy od tego, czy uznamy te koszty za „krzywdę innych".

(c) Nie — głoszenie poglądów niepopularnych nikogo nie krzywdzi w sensie Milla; zakaz byłby właśnie tyranią większości. W rozdziale II Mill broni wolności myśli i dyskusji: nawet błędny pogląd zmusza nas do lepszego uzasadnienia prawdy.

Gdzie łatwo o błąd: utożsamianie „krzywdy" z czymkolwiek, co się komuś nie podoba. Dla Milla urażenie cudzych upodobań nie jest krzywdą, która usprawiedliwia przymus.

🔍 Sprawdź, czy umiesz

[ ] Wyjaśnić zasadę użyteczności i odróżnić utylitaryzm czynu od reguły.
[ ] Przedstawić zasadę szkody i tyranię większości (Mill, O wolności) i zastosować je do przykładu.
[ ] Wskazać różnicę między Benthamem a Millem w kwestii jakości przyjemności.
[ ] Opisać trzy stadia egzystencji Kierkegaarda i pojęcie rozpaczy.
[ ] Omówić prawo trzech stadiów Comte'a.
[ ] Zastosować utylitaryzm i deontologię Kanta do konkretnego dylematu i porównać wyniki.

Powtórzenie działu 10

Ucz się tej jednostki z asystentem