Fenomenologia Husserla i jej znaczenie

🎯 Po co Ci to?

Oto zagadka na wstęp. Patrzysz na kubek. Co tak naprawdę widzisz? Prostokąt w polu widzenia? Brązowe plamy? Słowo „kubek"? A może pełną rzecz, z uchwytem po drugiej stronie, o którym wiesz, chociaż go teraz nie widzisz? Edmund Husserl, filozof urodzony w 1859 roku w Prossnitz na Morawach, twierdził, że to ostatnie pytanie jest najtrudniejsze i najważniejsze — i że filozofia przez dwadzieścia wieków uchylała się od niego. Fenomenologia to jego odpowiedź: nauka, która chce zbadać samą strukturę doświadczenia, zanim powie cokolwiek o tym, czy świat „naprawdę" istnieje.

✅ Czego się nauczysz

wyjaśnić, czym jest fenomenologia jako nauka o strukturach świadomości;
zrekonstruować metodę epoché i redukcji ejdetycznej;
omówić pojęcia intencjonalności oraz pary noesis–noema;
wskazać, co Husserl zmienił w filozofii po sobie;
przedstawić materialną etykę wartości Maksa Schelera i jego hierarchię wartości.

🔁 Przypomnij sobie

Kartezjusz — pamiętasz jego metodyczne wątpienie? Starał się znaleźć pewny punkt wyjścia, wątpiąc we wszystko, co da się zakwestionować. Husserl zna ten ruch i zaraz zobaczysz, czym jego epoché różni się od kartezjańskiego wątpienia — to ważna pułapka, którą trzeba zawczasu rozbroić.

📘 Wyjaśnienie

Punkt wyjścia: co jest dane świadomości?

Edmund Husserl, twórca fenomenologii jako nauki o strukturach świadomości · źródło: nieznany autor, Wikimedia Commons, domena publiczna

Husserl zaczynał jako matematyk zainteresowany podstawami arytmetyki. Szybko jednak poczuł, że zanim zapyta, czym jest liczba, musi zapytać o coś głębszego: jak w ogóle cokolwiek pojawia się w świadomości? Psychologia tamtych czasów próbowała badać świadomość jak każde inne zjawisko przyrodnicze — od zewnątrz, eksperymentalnie. Husserl protestował: metoda przyrodnicza zakłada z góry istnienie obiektywnego świata, który bada. Ale właśnie to założenie trzeba zbadać.

💭 Pomyśl: Wyobraź sobie, że ktoś mówi: „Chcę zbadać, jak umysł tworzy obraz zewnętrznego świata" — i od razu dodaje: „Oczywiście, wiadomo, że ten zewnętrzny świat istnieje niezależnie od umysłu." Czy widzisz problem w tej kolejności?

Sprawdź odpowiedź

Tak. Badacz zakłada to, co miał zbadać. Jeśli chcę zapytać, skąd wiemy, że istnieje świat niezależny od świadomości, nie mogę zaczynać od odpowiedzi „bo oczywiście istnieje". Husserl chciał cofnąć się przed to założenie i zbadać samo pole doświadczenia — to, co faktycznie jest dane, zanim wydam jakikolwiek sąd o jego źródle.

Intencjonalność: świadomość zawsze jest świadomością czegoś

Franz Brentano, nauczyciel Husserla, od którego pochodzi pojęcie intencjonalności świadomości · źródło: M. Wacker, Wikimedia Commons, domena publiczna

Husserl przejął od swojego nauczyciela Franza Brentana kluczową obserwację: każdy akt świadomości jest skierowany ku czemuś. Nie myślisz „tak po prostu" — myślisz o czymś. Nie widzisz „ogólnie" — widzisz coś. Nie życzysz — życzysz komuś czegoś. Ta cecha świadomości — bycie zawsze ku czemuś — to intencjonalność.

📐 DEFINICJA — intencjonalność: właściwość aktów świadomości polegająca na tym, że są one zawsze skierowane ku przedmiotowi (intencjonalnemu); świadomość nie jest zamkniętym pojemnikiem, lecz relacją do czegoś.

Po ludzku: pomyśl o świadomości nie jako o szklance, w której pływają treści, lecz jako o promieniu latarki — zawsze coś oświetla. Czym to NIE jest: intencjonalność w sensie potocznym, czyli „zamiar, cel działania" — filozoficzne pojęcie jest szersze i dotyczy każdego aktu poznawczego, nie tylko celowych decyzji.

Każdy akt intencjonalny ma dwa bieguny: stronę subiektywną (jak świadomość ujmuje przedmiot — ruch, zabarwienie uwagi, nastawienie) i stronę przedmiotową (co jest ujmowane, jaka jest treść odniesienia). Husserl nazwał je noesis i noema.

📐 DEFINICJA — noesis: aktywna strona aktu świadomości; „jak" ujmowania, czyli sposób, w jaki świadomość odnosi się do przedmiotu (np. spostrzeganie, wyobrażanie, przypominanie, ocenianie).

Po ludzku: noesis to „tryb" świadomości — widzę, śnię, wspominam.

📐 DEFINICJA — noema: to, ku czemu skierowany jest akt; treść intencjonalna, czyli „co" jest ujmowane (przedmiot tak, jak jawi się w tym akcie — niekoniecznie to samo co rzecz w świecie).

Po ludzku: noema to „obraz" w świadomości — nie rzecz, lecz jej sens dla tego aktu. Ten sam kubek spostrzegany, wyobrażany i wspominany daje trzy różne noemata, choć rzecz jest jedna.

💭 Pomyśl: Wyobraź sobie przyjaciela. Teraz przypomnij sobie konkretne spotkanie z nim. A teraz po prostu pomyśl o nim przez chwilę. Czy to ten sam „obiekt" w każdym przypadku?

Sprawdź odpowiedź

Husserl powiedziałby: referent (przyjaciel jako człowiek) jest ten sam, ale noema — treść intencjonalna, „obraz" dany świadomości — jest za każdym razem inna. Wyobrażenie jest bardziej plastyczne niż wspomnienie, a wspomnienie bogatsze w szczegóły afektywne. Para noesis–noema pozwala te przypadki odróżnić.

Epoché i redukcja ejdetyczna: metoda fenomenologiczna

Skoro chcemy zbadać samą strukturę doświadczenia, musimy ją wyizolować. Husserl proponuje dwa ruchy metodyczne.

Epoché fenomenologiczna (od greckiego słowa znaczącego „powstrzymanie sądu") polega na wzięciu w nawias — zawieszeniu, a nie zanegowaniu — tezy o istnieniu świata. Nie twierdzę, że świat nie istnieje; nie twierdzę też, że istnieje. Odkładam na bok pytanie o istnienie i skupiam się wyłącznie na tym, jak rzeczy jawią się świadomości.

📐 DEFINICJA — epoché (fenomenologiczna): metodyczne zawieszenie tzw. naturalnego nastawienia, czyli codziennego założenia o realnym istnieniu świata; nie jest negacją istnienia, lecz jego „wzięciem w nawias", by skupić uwagę na samym polu doświadczenia.

Po ludzku: to jakbyś wyłączył autopilota przekonania „oczywiście rzeczy istnieją" i zapytał: a jak to wygląda od środka? Co właściwie się tu dzieje? Czym to NIE jest: epoché NIE jest kartezjańskim wątpieniem — Kartezjusz pytał, co mogę wiedzieć na pewno, i szukał fundamentu wiedzy. Husserl nie wątpi w istnienie świata; po prostu odkłada to pytanie, żeby zbadać coś innego: strukturę jawienia się.

Po epoché można przejść do redukcji ejdetycznej: zamiast badać ten oto konkretny przedmiot, szukamy jego ejdosu — niezmiennej istoty, struktury, bez której nie byłby tym, czym jest. Zastosujmy wolną wariację wyobrażeniową: wyobraź sobie kubek pozbawiony barwy — czy to jeszcze kubek? Tak. Bez uchwytu? Może. Bez pojemności? Już nie. W ten sposób izolujemy cechy istotne od przypadkowych.

📐 DEFINICJA — redukcja ejdetyczna: metoda polegająca na swobodnej wariacji wyobraźniowej badanego fenomenu w celu wyodrębnienia jego ejdosu, czyli niezmiennej istoty — tego, bez czego przedmiot nie byłby tym przedmiotem.

Po ludzku: to trochę jak pytanie „co z tego można by zmienić, a co musi pozostać, żeby rzecz była tym, czym jest?" — tylko robione systematycznie.

💭 Ćwiczenie opisu fenomenologicznego

Fenomenolodzy mieli dobre ćwiczenie praktyczne: spróbuj opisać doświadczenie spostrzeżenia przedmiotu bez żadnych tez o jego fizycznej naturze. Tylko to, co dane świadomości.

💭 Pomyśl: Weź do ręki długopis. Opisz to doświadczenie — co jest dane świadomości — bez odwoływania się do tego, że długopis to „przedmiot fizyczny zrobiony z plastiku". Jakie cechy zauważasz?

Sprawdź odpowiedź

Możesz powiedzieć: jest coś chłodnego, podłużnego, gładkiego, o pewnym ciężarze, z zabarwieniem wizualnym, z poczuciem pewnej skierowaności (piszesz jednym końcem). Zauważysz też, że widzisz tylko jedną stronę długopisu, a mimo to doświadczasz go jako pełnego przedmiotu — fenomenolodzy mówią tu o horyzontach: każde spostrzeżenie zakłada „co by było widać od innej strony". To właśnie fenomenologia opisuje: strukturę jawienia się, nie fizykę. Nie chodzi o rezygnację z wiedzy o fizyce, lecz o chwilowe zawieszenie jej, by zobaczyć, co jest naprawdę dane.

⚠️ Uwaga, pułapka — epoché ≠ wątpienie kartezjańskie

To jeden z najczęstszych błędów, więc warto go rozbroić teraz, nie na egzaminie.

Kartezjusz: „Wątpię we wszystko, by znaleźć coś, w co wątpić nie mogę. Chcę fundamentu pewnej wiedzy."

Husserl: „Nie wątpię w świat — ale zawieszam pytanie o jego istnienie, żeby zbadać samą strukturę tego, jak się jawi. Nie szukam fundamentu pewności, lecz opisu doświadczenia."

	Kartezjusz	Husserl
cel	znaleźć pewny fundament wiedzy	opisać struktury świadomości
ruch	wątpienie (negacja?)	wzięcie w nawias (zawieszenie)
wynik	cogito ergo sum	mapa intencjonalności, noesis–noema
stosunek do świata	dochodzi do jego istnienia przez Boga	nie pyta o istnienie, bada jawienie się

⚠️ Drugie typowe nieporozumienie: fenomenologia to nie to samo co psychologia introspekcyjna. Psycholog introspekcyjny opisuje subiektywne stany jako fakty empiryczne danego człowieka. Fenomenolog szuka struktur powszechnych — tego, co jest konieczne dla każdego możliwego doświadczenia.

🌍 Wpływ Husserla — co po nim zostało?

Husserl jest filozofem filozofów XX wieku. Bez niego nie ma Heideggera (uczeń i następca Husserla na katedrze we Fryburgu, choć poszedł radykalnie inną drogą), Sartre'a (którego fenomenologia tak poruszyła, że wyjechał studiować ją do Berlina), Merleau-Ponty'ego (ciało jako centrum doświadczenia), Lévinasa (twarz Innego) ani wczesnej kognitywistyki. Nie ma też fenomenologii wartości Maksa Schelera (poniżej) ani teorii dzieła literackiego Romana Ingardena (jednostka 11.4). Pojęcie intencjonalności przeszło do filozofii umysłu i jest do dziś żywe w dyskusjach o świadomości i reprezentacji.

📘 Max Scheler — fenomenologia wartości

Metodę Husserla szybko zastosowano do dziedzin, którymi on sam zajmował się mniej. Najdalej w stronę etyki poszedł Max Scheler (1874–1928). Jego główne dzieło, Formalizm w etyce a materialna etyka wartości (1913–1916), jest zarazem polemiką z Kantem (dział 9).

Kant twierdził, że prawo moralne musi być aprioryczne, czyli niezależne od doświadczenia, i dlatego może dotyczyć tylko formy zasady działania, a nie jej treści — stąd imperatyw kategoryczny. Scheler przyznaje Kantowi rację w jednym: etyki nie wolno opierać na dobrach ani celach, do których akurat dążymy, bo te się zmieniają. Zarzuca mu jednak błąd: utożsamienie tego, co aprioryczne, z tym, co formalne. Istnieją według Schelera wartości o określonej treści, dane nam a priori i niezależne od tego, czy je akurat cenimy.

📐 DEFINICJA — materialna etyka wartości: etyka Maksa Schelera, według której podstawą moralności są obiektywne wartości o określonej treści, uporządkowane w stałą hierarchię i poznawane bezpośrednio w przeżyciach emocjonalnych; przeciwstawiona formalnej etyce Kanta.

Czym to NIE jest: „materialna" nie znaczy tu „dotycząca rzeczy materialnych" ani „materialistyczna". Znaczy: mająca treść, w przeciwieństwie do samej formy prawa.

Jak poznajemy wartości? Nie rozumowaniem i nie zmysłami, lecz czuciem. Wartość piękna, szlachetności czy świętości jest mi dana w przeżyciu tak, jak barwa jest dana w widzeniu. Tu fenomenologia działa w pełni: Scheler opisuje, jak wartości jawią się świadomości, tak jak Husserl opisywał jawienie się przedmiotów. Najważniejszą rolę gra przy tym według Schelera miłość: to ona otwiera nas na wartości wyższe, zanim jeszcze wyraźnie je poczujemy. Poznanie wartości idzie więc drogą serca, a nie rozumowania czy dowodu.

📐 DEFINICJA — czucie wartości (Scheler): intencjonalne przeżycie emocjonalne, w którym wartość jest dana bezpośrednio; nie jest to stan uczuciowy „we mnie" (jak ból czy nastrój), lecz akt skierowany ku wartości, który, jak każdy akt intencjonalny, ma swój przedmiot.

Czym to NIE jest: to nie wniosek z rozumowania ani uogólnienie doświadczenia zmysłowego. Wartość jest dana a priori, w bezpośrednim przeżyciu.

Wartości nie są równe. Scheler układa je w hierarchię, od najniższych do najwyższych:

Szczebel	Przeciwstawienie	Przykłady
wartości hedonistyczne (zmysłowe), a pod nimi użytkowe	przyjemne — nieprzyjemne; pożyteczne	smak potrawy, wygoda, przydatne narzędzie
wartości witalne	szlachetne — pospolite	zdrowie, siła życiowa
wartości duchowe	piękne — brzydkie; słuszne — niesłuszne; poznanie prawdy	sztuka, sprawiedliwość, wiedza
wartości religijne	święte — nieświęte	to, co boskie i absolutne

Po czym poznać, że wartość jest wyższa? Scheler podaje kilka znaków: wartości wyższe są trwalsze, mniej podzielne (piękno obrazu mogą podziwiać tysiące ludzi naraz i nikt nie dostaje przez to mniej, a kromkę chleba trzeba podzielić), dają głębsze zadowolenie i mniej zależą od innych wartości. Ostatecznie jednak wyższość wartości też jest dana: chwytamy ją w przeżyciu przedkładania jednej wartości nad drugą, a nie wyprowadzamy z tych znaków.

Gdzie w tej hierarchii jest dobro moralne? Nie jest osobnym szczeblem. Dobry jest akt, który urzeczywistnia wartość wyższą, gdy można było wybrać niższą; dobro pojawia się niejako „przy okazji" takiego czynu. Kto zamiast o wartość wyższą zabiega wprost o własną dobroć, popada według Schelera w faryzeizm. Nosicielem wartości moralnych jest zaś osoba — dlatego mówi się o personalizmie Schelera. Tu rozchodzi się z Husserlem: osoby nie da się „wziąć w nawias" i sprowadzić do czystej świadomości, bo jej realne istnienie jest warunkiem poznania wartości.

📐 DEFINICJA — hierarchia wartości (Scheler): obiektywny, stały porządek wartości od najniższych do najwyższych: hedonistyczne (przyjemne — nieprzyjemne), witalne (szlachetne — pospolite), duchowe (piękne, słuszne, prawdziwe) i religijne (święte — nieświęte); wyższość wartości ujawnia się w przeżyciu przedkładania jednej nad drugą.

💭 Pomyśl: Sportowiec rezygnuje ze słodyczy i nocnego grania, żeby być w formie. Malarka pracuje po nocach nad obrazem, choć odbija się to na jej zdrowiu. Jak Scheler oceniłby oba wybory? Czy jego hierarchia rozstrzyga każdą sytuację?

Sprawdź odpowiedź

Sportowiec przedkłada wartość witalną (zdrowie, siła) nad hedonistyczną (przyjemność), malarka — wartość duchową (piękno) nad witalną. Oba wybory idą więc „w górę" hierarchii i Scheler uznałby je za trafne. Krytycy pytają jednak, czy stała hierarchia wystarczy w konkretnej sytuacji: głodny człowiek potrzebuje najpierw chleba, a nie rozmowy o pięknie, a wyniszczenie zdrowia może w końcu odebrać malarce możliwość malowania. Pytanie, jak pogodzić to, co wyższe, z tym, co pilniejsze, pozostaje przedmiotem sporu o etykę wartości.

🏛️ Stanowiska historyków i filozofów

Wobec fenomenologii pojawiają się dwie poważne linie krytyki.

Zarzut subiektywizmu: Jeśli ograniczamy się do tego, co „jawne świadomości", to jak możemy kiedykolwiek wyjść poza solipsyzm — jak wiem, że inni mają doświadczenia? Husserl próbował odpowiedzieć pojęciem intersubiektywności (konstytucja cudzego „Ja" przez analogię do własnego ciała), ale krytycy uważali tę odpowiedź za niewystarczającą.

Zarzut ze strony analityków: Filozofia analityczna (Frege, Russell, Wittgenstein) twierdziła, że problemy filozofii leżą w logice i języku, nie w opisie świadomości. Opis fenomenologiczny, choćby precyzyjny, jest wtedy odpowiedzią na złe pytanie.

Interesujące jest to, że obydwie linie — fenomenologiczna i analityczna — zaczęły w pewnym momencie zbliżać się do siebie: filozofia umysłu i kognitywistyka czerpią z obu tradycji.

📐 Definicje tej lekcji

📐 DEFINICJA — fenomenologia: nauka o strukturach świadomości; jej przedmiotem są akty i treści świadomości badane metodą epoché i redukcji ejdetycznej, z wyłączeniem pytań o bytowe istnienie ich przedmiotów.

📐 DEFINICJA — intencjonalność: właściwość aktów świadomości polegająca na skierowaniu ku przedmiotowi; każdy akt świadomości jest świadomością czegoś.

📐 DEFINICJA — epoché (fenomenologiczna): metodyczne zawieszenie naturalnego nastawienia (tezy o realnym istnieniu świata) w celu skupienia uwagi na strukturze jawienia się; nie negacja, lecz „wzięcie w nawias".

📐 DEFINICJA — noesis: aktywna, subiektywna strona aktu intencjonalnego; „jak" ujmowania (tryb: spostrzeżenie, wyobrażenie, wspomnienie itp.).

📐 DEFINICJA — noema: treść intencjonalna, przedmiotowa strona aktu; „co" jest ujmowane w danym akcie — sens przedmiotu, nie rzecz sama.

📐 DEFINICJA — redukcja ejdetyczna: metoda swobodnej wariacji wyobraźniowej zmierzająca do wyodrębnienia ejdosu (istoty) badanego fenomenu.

📐 DEFINICJA — materialna etyka wartości: etyka Schelera oparta na obiektywnych wartościach o określonej treści, poznawanych w czuciu i uporządkowanych w hierarchię; przeciwieństwo etyki formalnej Kanta.

📐 DEFINICJA — hierarchia wartości (Scheler): porządek wartości hedonistycznych, witalnych, duchowych i religijnych; wyższość wartości jest dana w przeżyciu przedkładania.

📌 Najważniejsze w pigułce

Fenomenologia bada struktury świadomości, zawieszając pytania o zewnętrzne istnienie.
Intencjonalność: świadomość zawsze jest „ku czemuś" — każdy akt ma noesis (jak?) i noema (co?).
Epoché = wzięcie w nawias, nie negacja ani wątpienie kartezjańskie.
Redukcja ejdetyczna szuka niezmiennej istoty (ejdosu) przez wariację wyobraźniową.
Husserl wpłynął na Heideggera, Sartre'a, filozofię umysłu i kognitywistykę.
Scheler zastosował fenomenologię do wartości: poznajemy je w czuciu, a na wartości wyższe otwiera nas miłość. Tworzą obiektywną hierarchię (hedonistyczne, witalne, duchowe, religijne — te ostatnie są najwyższe). Dobry jest czyn, który urzeczywistnia wartość wyższą.

🎒 Zadania

Zadanie 11.1.1. Na czym polega epoché fenomenologiczna Husserla? Wskaż najważniejszą różnicę między epoché a kartezjańskim wątpieniem metodycznym.

Pokaż rozwiązanie

Epoché to metodyczne zawieszenie (nie odrzucenie) naturalnego nastawienia — założenia, że świat istnieje niezależnie od świadomości. Husserl nie twierdzi, że świat nie istnieje; po prostu odkłada to pytanie, by zbadać samo pole doświadczenia. Kartezjusz natomiast faktycznie wątpił — pytał, w co może wątpić, szukając niepodważalnego fundamentu wiedzy. Dla Husserla celem nie jest pewność wiedzy, lecz opis struktury świadomości. Gdzie łatwo o błąd: mylenie „wzięcia w nawias" z „zaprzeczeniem" — to zupełnie różne ruchy.

Zadanie 11.1.2. Wyjaśnij parę noesis–noema na konkretnym przykładzie. Czy ta sama noema może pojawić się w różnych noesach?

Pokaż rozwiązanie

Przykład: widzę drzewo za oknem (noesis: spostrzeżenie; noema: drzewo jako dane spostrzeżeniu), potem zamykam oczy i wyobrażam sobie to drzewo (noesis: wyobrażenie; noema: drzewo jako dane wyobrażeniu). Ten sam referent — drzewo — daje dwie różne noemata, bo każdy tryb ujmowania inaczej „profiluje" przedmiot. Na drugie pytanie: przy tym rozumieniu noemy — nie. Wspólny różnym aktom pozostaje sens przedmiotowy („to samo drzewo", „trójkąt równoboczny"), ale pełna noema obejmuje też sposób, w jaki przedmiot jest dany, więc zmienia się razem z noesis. Ten wspólny rdzeń Husserl nazywa rdzeniem noematycznym — i dzięki niemu możemy powiedzieć, że spostrzeżenie i wspomnienie dotyczą tej samej rzeczy.

Zadanie 11.1.3. (Ćwiczenie opisowe) Spójrz przez minutę na jakiś przedmiot w swoim zasięgu. Spróbuj go opisać w sposób fenomenologiczny — tak, by opis nie zakładał żadnej tezy o jego fizycznej naturze. Następnie wskaż, które elementy opisu miały charakter noetyczny (sposoby ujmowania), a które noematyczny (treści ujmowania).

Pokaż rozwiązanie (wskazówki)

Noetyczne elementy opisu to tryby twojej uwagi: skupienie, rozproszenie, nagłe przeniesienie uwagi, poczucie znajomości lub obcości. Noematyczne to cechy treści: barwa, kształt, tekstura, ciężar, „horyzont" niewidocznych stron. Częsty błąd: opisywanie właściwości fizycznych zamiast fenomenologicznych — np. „ma 30 cm" zamiast „jawi się jako podłużny". Dobry opis fenomenologiczny jest bogaty, powolny i unika skoków do wyjaśnień przyczynowych.

Zadanie 11.1.4. Na czym polega spór Maksa Schelera z etyką Kanta? Wyjaśnij, co znaczy przymiotnik „materialna" w nazwie jego etyki, i podaj po jednym przykładzie wartości z każdego szczebla jego hierarchii.

Pokaż rozwiązanie

Kant uznał, że prawo moralne, skoro ma być aprioryczne, może dotyczyć tylko formy maksymy. Scheler zgadza się, że etyka nie może zależeć od zmiennych dóbr i celów, ale twierdzi, że Kant pomylił to, co aprioryczne, z tym, co formalne: istnieją wartości o określonej treści, dane a priori w czuciu. „Materialna" znaczy więc „mająca treść", a nie „materialistyczna". Przykłady: hedonistyczne — przyjemny smak; witalne — zdrowie; duchowe — piękno obrazu, sprawiedliwy wyrok, poznanie prawdy; religijne — świętość. Gdzie łatwo o błąd: branie „materialnej" za „dotyczącej dóbr materialnych".

🔍 Sprawdź, czy umiesz

[ ] Wyjaśnić, czym fenomenologia różni się od psychologii introspekcyjnej.
[ ] Opisać epoché i odróżnić ją od kartezjańskiego wątpienia.
[ ] Podać przykład pary noesis–noema.
[ ] Wyjaśnić, czym jest redukcja ejdetyczna i jak się ją stosuje.
[ ] Wskazać, kto z filozofów XX wieku czerpał z Husserla.
[ ] Przedstawić materialną etykę wartości Schelera i jego hierarchię wartości.

Ucz się tej jednostki z asystentem