Natura ludzka i godność człowieka
🎯 Po co Ci to?
Gdy słyszysz „to po ludzku niemożliwe" albo „każdy człowiek zasługuje na szacunek", odwołujesz się — może nieświadomie — do jakiejś koncepcji natury ludzkiej i godności. Te pojęcia są fundamentem prawa, etyki i praw człowieka. Zanim zaakceptujesz lub odrzucisz argument w debacie publicznej, warto wiedzieć, na jakich założeniach filozoficznych się opiera.
✅ Czego się nauczysz
Po tej lekcji potrafisz:
- przedstawić cztery klasyczne koncepcje natury ludzkiej i wskazać ich konsekwencje;
- wyjaśnić pojęcie godności jako wartości nienaruszalnej (Kant, Deklaracja ONZ);
- zrekonstruować spór między naturalizmem a antynaturalizmem w antropologii filozoficznej;
- rozpoznać pułapkę, jaką jest mylenie opisowej i normatywnej funkcji pojęcia „natury ludzkiej";
- porównać dwie koncepcje natury ludzkiej na podstawie fragmentów tekstów i sformułować własne stanowisko.
🔁 Przypomnij sobie
W dziale o etyce poznałeś pytanie: skąd wiemy, co jest dobre? Jedna z odpowiedzi brzmiała: „z natury człowieka". Arystoteles twierdził, że dobro to spełnienie tego, do czego człowiek jest z natury zdolny (eudaimonia). Leibniz i Kant myśleli inaczej. Miej to w pamięci — teraz zapytamy, czym właściwie jest ta „natura".
📘 Wyjaśnienie
Zacznij od prostego eksperymentu myślowego.
💭 Pomyśl: Gdybyś miał opisać człowieka komuś, kto nigdy żadnego nie spotkał — jednym zdaniem — co byś powiedział? Co jest w człowieku najważniejsze — to, co wyróżnia go spośród innych zwierząt?
Sprawdź odpowiedź
Nie ma jednej „właściwej" odpowiedzi — i właśnie o to chodzi. Jedni powiedzą: rozum, inni: narzędzia, jeszcze inni: mowa, wolność, zdolność do bycia złym. Każda z tych odpowiedzi zakłada pewną koncepcję natury ludzkiej. Historia filozofii zna co najmniej cztery wpływowe koncepcje:
- Animal rationale — człowiek jako zwierzę rozumne (Arystoteles).
- Homo faber — człowiek jako wytwórca, istota tworząca narzędzia (Bergson, Arendt).
- Zoon politikon — człowiek jako istota polityczna, żyjąca z natury we wspólnocie (Arystoteles).
- Istota wolna — człowiek nie ma natury, bo jest wolnością (Sartre).
Każda z tych odpowiedzi jest w pewnym sensie prawdziwa. I każda jest problematyczna.
Animal rationale — człowiek jako zwierzę rozumne
Arystoteles określał człowieka jako zōon logon echon — „istotę obdarzoną mową i rozumem" (Polityka 1253a). Późniejsza tradycja (stoicy, scholastyka) utrwaliła z tego kanoniczną łacińską definicję animal rationale — „zwierzę rozumne". Logos znaczy zarówno „rozum", jak i „słowo" — co nieprzypadkowo wiąże racjonalność z komunikacją.
💭 Pomyśl: Słonie przeżywają żałobę po swoich zmarłych. Kruki potrafią planować przyszłość. Szympansy używają narzędzi. Czy rozum naprawdę jest tym, co wyłącznie odróżnia człowieka?
Sprawdź odpowiedź
To pytanie filozofowie zadają od dawna. Odpowiedzi są różne. Jedni bronią stanowiska Arystotelesa, wskazując na stopień złożoności ludzkiego rozumu — abstrakcję, refleksję, tworzenie pojęć ogólnych, poczucie czasu nieskończonego. Inni argumentują, że kryterium rozumu jest zbyt wąskie (co z niemowlętami i osobami z głęboką niepełnosprawnością intelektualną? czy tracą przez to człowieczeństwo?) albo zbyt szerokie (rozumne zachowanie obserwuje się u wielu ssaków). Samo postawienie pytania jest już filozoficznie ważne.
Homo faber — człowiek jako wytwórca
Henri Bergson (1907) i Hannah Arendt (1958) zwracali uwagę na inny rys: człowiek nie tylko myśli, ale wytwarza — buduje świat artefaktów, kultury, narzędzi. To nie przypadłość; to istota tego, czym jesteśmy. Szympans bierze patyk; człowiek konstruuje teleskop, pisze symfonię, tworzy oprogramowanie.
💭 Pomyśl: Czym różni się wytwarzanie narzędzi przez człowieka od używania patyków przez szympansy? Czy to różnica stopnia czy rodzaju?
Sprawdź odpowiedź
Arendt podkreślała, że człowiek wytwarza trwałe przedmioty, które go przeżywają — buduje świat, do którego inni mogą dołączyć. Szympans używa patyka i go porzuca. Ale granica jest rozmyta: wrony przygotowują haki z drutu i przechowują je. Wielu biologów i filozofów umysłu twierdzi, że to różnica stopnia, nie rodzaju. Inni bronią tezy o jakościowej przepaści — język, symbol, kultura tworzą rzeczywistość, w której szympans nie potrafi uczestniczyć.
Zoon politikon — istota polityczna
Arystoteles mówił też, że człowiek jest z natury istotą polityczną — żyje we wspólnocie (polis) i poza nią nie jest sobą. „Kto żyje poza wspólnotą — albo jest zwierzęciem, albo bogiem." Życie wspólnotowe nie jest dla Arystotelesa wyborem ani kontraktem; jest realizacją natury.
To koncepcja bliska temu, co dziś nazywamy komunitaryzmem: tożsamość człowieka jest spleciona ze wspólnotą, kulturą, tradycją. Charles Taylor w XX w. argumentował podobnie: jaźń kształtuje się w dialogu z innymi, nie w izolacji.
Sartre — istota wolna i radykalny egzystencjalizm
Jean-Paul Sartre (1945) sformułował kluczowe hasło: egzystencja poprzedza esencję. Tradycyjna filozofia przyjmowała, że każda rzecz ma swoją esencję (istotę), z której wynikają jej własności. Nóż jest tak zaprojektowany, żeby kroić. Ale człowiek — twierdzi Sartre — nie ma z góry zadanej esencji. Najpierw istnieje, potem sam siebie definiuje swoimi wyborami.
💭 Pomyśl: Jeśli nie masz z góry danej natury, co z tego wynika dla odpowiedzialności moralnej? Czy to wyzwolenie, czy ciężar?
Sprawdź odpowiedź
Sartre pisał: „człowiek jest skazany na wolność". Wyzwolenie i ciężar jednocześnie. Nie możesz tłumaczyć się „naturą" ani „instynktem" — każdy twój wybór konstytuuje ciebie i w jakimś sensie wyraża obraz człowieka w ogóle (to, co wybierasz dla siebie, wybierasz niejako dla wszystkich). Dla Sartre'a wyparcie tej wolności — udawanie, że „musiałem" — to zła wiara (mauvaise foi). To stanowisko skrajne: wielu filozofów twierdzi, że prowadzi ono do atomistycznej, oderwanej od społeczeństwa wizji jednostki.
📐 DEFINICJA — natura ludzka: zespół właściwości uznawanych za typowe, istotne lub konieczne dla wszystkich ludzi, stanowiących podstawę definicji człowieczeństwa. W filozofii termin ten jest sporny: jedni traktują naturę ludzką jako fakt biologiczny lub metafizyczny, inni negują jej istnienie.
Po ludzku: to odpowiedź na pytanie „czym w gruncie rzeczy jesteś, skoro jesteś człowiekiem?". Czym to NIE jest: nie jest to opis statystycznie typowych cech ludzi (opisowa demografia), lecz filozoficzne twierdzenie o tym, co jest dla człowieka konstytutywne i normatywne.
📐 DEFINICJA — antropologia filozoficzna: dział filozofii pytający o istotę, strukturę i miejsce człowieka w całości bytu; rozważa relacje dusza–ciało, wolność–determinizm, jednostka–wspólnota.
Po ludzku: to filozofia, która pyta nie „ile waży człowiek" ani „skąd ewolucyjnie pochodzi", lecz „kim jest jako człowiek".
⚠️ Uwaga, pułapka — dwie funkcje pojęcia natury ludzkiej
Tu kryje się jedna z najczęstszych pułapek w całej filozofii.
💭 Pomyśl: Ktoś argumentuje: „Agresja jest naturalna dla człowieka, więc nie powinniśmy jej tępić". Znajdź błąd w tym rozumowaniu.
Sprawdź odpowiedź
To klasyczny przykład błędu naturalistycznego (G.E. Moore) — przeskoku przez lukę między „jest" a „powinien", na którą wskazał Hume: ze stwierdzenia opisowego („agresja jest naturalna") wyciągamy wniosek normatywny („nie powinniśmy jej tępić"). Ale natura ludzka, nawet gdybyśmy ją znali, nie wyznacza automatycznie normy. Wiele rzeczy jest naturalnych (choroby, śmierć, pasożytnictwo) — co nie znaczy, że powinniśmy je afirmować.
Dwie funkcje pojęcia „natury ludzkiej":
- Opisowa: jakie cechy faktycznie mają ludzie? (pytanie empiryczne)
- Normatywna: jakie cechy powinna mieć istota ludzka, by być „naprawdę" człowiekiem?
Mylenie tych funkcji prowadzi do kłopotów w etyce, prawie i polityce.
📐 DEFINICJA — naturalizm i antynaturalizm w antropologii filozoficznej: Naturalizm — stanowisko, według którego natura ludzka istnieje, jest poznawalna (empirycznie lub metafizycznie) i stanowi podstawę etyki/polityki; człowiek ma określoną esencję niezależnie od kultury i historii. Antynaturalizm — stanowisko negujące istnienie stałej natury ludzkiej; człowiek jest wytworem historii, kultury, własnych wyborów (Sartre, Foucault).
Uwaga: spór nie jest rozstrzygnięty; obie strony mają poważne argumenty.
📘 Godność człowieka — od intuicji do koncepcji
Zanim przejdziemy do teorii, zatrzymaj się.
💭 Pomyśl: Co masz na myśli, gdy mówisz, że ktoś był „traktowany niegodnie"? Co zostało naruszone i dlaczego?
Sprawdź odpowiedź
Intuicyjnie: pewna wartość przysługująca tej osobie samej w sobie — niezależnie od jej osiągnięć, statusu, użyteczności. Filozof powie: to wartość wewnętrzna (intrinsic), nie instrumentalna (instrumentalna oznaczałaby: ma wartość, bo coś wytwarza lub do czegoś służy). Właśnie tę intuicję sformalizował Kant.
Kant i formuła celu samego w sobie
Immanuel Kant sformułował drugą formułę imperatywu kategorycznego: „Postępuj tak, byś człowieczeństwo w sobie i w osobie innych zawsze traktował zarazem jako cel, nigdy jedynie jako środek." Człowiek nie jest narzędziem — ani dla innych, ani dla systemu, ani dla historii. Ma wartość bezwarunkową, którą Kant nazywa godnością (Würde).
💭 Pomyśl: Czy różnica między „środkiem" a „celem" zawsze jest wyraźna? Gdy firma zatrudnia pracownika, czy traktuje go jako środek?
Sprawdź odpowiedź
Kant pisał „zarazem jako cel, nigdy jedynie" — kluczowe słowo: jedynie. Korzystanie z czyjejś pracy jest samo w sobie dopuszczalne, o ile nie redukujesz tej osoby do jej funkcji. Pracownik ma prawa, godność, prawo do odmowy. Gdy ktoś jest traktowany wyłącznie instrumentalnie — bez szacunku dla jego podmiotowości — Kant mówi: to naruszenie godności.
📐 DEFINICJA — godność (filozoficzna): bezwarunkowa, nienaruszalna wartość przypisana osobie ludzkiej jako takiej, niezależna od jej osiągnięć, właściwości biologicznych czy społecznej użyteczności; fundament praw człowieka.
Po ludzku: godność to nie tytuł, na który trzeba zapracować — to coś, co masz dlatego, że jesteś człowiekiem. Czym to NIE jest: godność w tym sensie filozoficznym to nie to samo co „poczucie własnej wartości" ani „honor" (który można stracić). To wartość niezbywalna.
Godność w prawie międzynarodowym
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (ONZ, 1948) otwiera się słowami: „Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw." Pojęcie godności weszło do prawa konstytucyjnego (art. 30 Konstytucji RP: „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela").
💭 Pomyśl: Deklaracja mówi, że godność jest „przyrodzona" i „niezbywalna". Czy to stanowisko filozoficzne (naturalizm?), czy deklaracja polityczna? A może jedno i drugie?
Sprawdź odpowiedź
Interesujące pytanie bez jednoznacznej odpowiedzi. Jacques Maritain — filozof, który wpłynął na Deklarację przez prace UNESCO w latach 1947–1948, choć nie zasiadał w komitecie redakcyjnym — przyznał: przedstawiciele różnych tradycji filozoficznych zgodzili się na sformułowanie, choć uzasadniali je różnie (tomizm, liberalizm, marksizm). To przykład tego, co John Rawls nazwał później overlapping consensus (konsensusem przez nakładanie się): zgody na zasadę bez zgody co do jej metafizycznych podstaw. Dla jednych godność wynika ze stworzenia człowieka na obraz Boga, dla innych z autonomii rozumu, dla jeszcze innych z wrażliwości na cierpienie. Praktyczny konsensus jest możliwy bez rozstrzygania sporów metafizycznych.
🕰️ Oś czasu — antropologia filozoficzna
| Data | Myśliciel | Kluczowa teza |
|---|---|---|
| ok. 350 p.n.e. | Arystoteles | Człowiek = animal rationale / zoon politikon |
| ok. 204–270 n.e. | Plotyn | Człowiek jako mikrokosmos duszy i ciała |
| 1463–1494 | Pico della Mirandola | mowa z 1486 r. (tytuł „O godności człowieka" nadano jej pośmiertnie, w wydaniu z 1557 r.) — człowiek jako jedyna istota bez określonego miejsca |
| 1785/1788 | Kant | Godność jako bezwarunkowa wartość, formuła celu |
| 1907 | Bergson | Homo faber — wytwórca jako rys konstytutywny |
| 1945 | Sartre | Egzystencja poprzedza esencję; wolność jako przekleństwo |
| 1948 | Deklaracja ONZ | Godność jako fundament praw człowieka |
| 1958 | Hannah Arendt | Vita activa — praca, wytwarzanie, działanie |
💭 Ćwiczenie — porównanie koncepcji
Masz przed sobą dwa fragmenty. Nie są to dosłowne cytaty, lecz streszczenia stanowisk.
Fragment A (stanowisko naturalistyczne, Arystoteles): „Skoro każda społeczność dąży do jakiegoś dobra, to ta, która jest najważniejsza i obejmuje wszystkie inne, dąży do dobra najważniejszego. Jest nią państwo. Człowiek jest z natury istotą polityczną, a ten, kto nie żyje we wspólnocie, jest albo zwierzęciem, albo bogiem."
Fragment B (stanowisko antynaturalistyczne, Sartre): „Człowiek jest niczym innym niż tym, czym się czyni. Nie ma natury ludzkiej, która by go określała — jest tylko wolność. Człowiek jest w pełni odpowiedzialny za swoje wybory, bo nie ma się czym tłumaczyć."
💭 Pomyśl: Które stanowisko jest ci bliższe, gdy myślisz o własnym doświadczeniu? Co z twoich obserwacji wspierałoby każde z nich? Czy są sprzeczne, czy może się uzupełniają?
Sprawdź odpowiedź
Nie chodzi o to, żebyś musiał wybrać jedno. Oto argumenty za każdym z nich:
Za Arystotelesem: Badania antropologiczne pokazują, że ludzie wszędzie tworzą wspólnoty, język, prawo — co sugeruje biologiczne ugruntowanie życia społecznego. Niemowlę wychowane bez kontaktu z innymi traci zdolności językowe i społeczne. Tożsamość człowieka jest nierozerwalnie związana z relacjami.
Za Sartre'em: Różnorodność kultur, stylów życia, systemów wartości sugeruje, że „człowiek" to nie zdeterminowana natura, lecz projekt. Historia pokazuje, że ludzie potrafili radykalnie zmieniać siebie i swoje społeczeństwa — co trudno pogodzić ze sztywną naturą.
Czy są sprzeczne? Może tylko pozornie. Merleau-Ponty i inni fenomenologowie proponowali syntezę: mamy biologiczne „podłoże" (ciało, potrzeba kontaktu, zdolność do języka), ale to podłoże nas nie determinuje, lecz otwiera możliwości, które wolność dopiero realizuje.
🏛️ Stanowiska historyków filozofii — spór o naturę ludzką
Spór między naturalizmem a antynaturalizmem wciąż jest w filozofii żywy:
- Komunitaryści (Taylor, MacIntyre, Sandel) bronią wersji arystotelesowskiej: jaźń jest zawsze „usytuowana" — ukształtowana przez konkretną wspólnotę, tradycję, narrację. Teza Sartre'a o wolności bez zakorzenienia jest dla nich abstrakcją.
- Liberałowie (Rawls, Dworkin) wolą myśleć o człowieku jako o istocie zdolnej do rewidowania własnych celów — co zbliża ich do Sartre'a, choć bez radykalnego antynaturalizmu.
- Feministki (Butler) kwestionują nie tylko naturę ludzką w ogóle, ale też „naturalność" płci — twierdząc, że płeć kulturowa (gender) jest konstruowana performatywnie.
- Transhumaniści (Bostrom) twierdzą, że skoro natura ludzka nie jest czymś ostatecznym, mamy moralne prawo ją modyfikować biotechnologicznie. To konsekwencja, która przeraża naturalistów.
⚠️ Uwaga, pułapka — godność to nie pojęcie wyłącznie religijne
Często spotykasz się z poglądem, że godność człowieka to pojęcie religijne (bo człowiek jest „stworzony na obraz Boga"). To tylko część prawdy. Kant uzasadniał godność świecko: z autonomii rozumu i zdolności do moralnego samostanowienia. ONZ przyjęła pojęcie godności w dokumencie podpisanym przez państwa o różnych tradycjach religijnych i świeckich. Współczesna bioetyka, prawo i filozofia polityki posługują się pojęciem godności w argumentacji laickiej.
📐 Definicje tej lekcji
📐 DEFINICJA — natura ludzka: zespół właściwości uznawanych za konstytutywne dla człowieczeństwa; pojęcie sporne między naturalizmem (istnieje, jest poznawalna) a antynaturalizmem (jest konstruktem historyczno-kulturowym).
📐 DEFINICJA — godność (filozoficzna): bezwarunkowa, niezbywalna wartość wewnętrzna przysługująca człowiekowi jako takiemu; fundament praw człowieka (Kant, Deklaracja ONZ 1948).
📐 DEFINICJA — animal rationale: Arystotelesowska definicja człowieka jako „zwierzęcia rozumnego" (łac.), podkreślająca rozum i język jako cechy konstytutywne.
📐 DEFINICJA — homo faber: koncepcja człowieka jako „wytwórcy" (łac.), dla którego zdolność do tworzenia trwałych artefaktów jest cechą definiującą (Bergson, Arendt).
📐 DEFINICJA — antropologia filozoficzna: dział filozofii badający istotę, strukturę i kondycję człowieka; kluczowe pytania: wolność vs determinizm, jednostka vs wspólnota, dusza vs ciało.
📌 Najważniejsze w pigułce
- Cztery klasyczne koncepcje natury ludzkiej: animal rationale (Arystoteles), homo faber (Bergson/Arendt), zoon politikon (Arystoteles), istota wolna (Sartre).
- Naturalizm: natura ludzka istnieje i jest normatywna. Antynaturalizm: człowiek nie ma z góry danej istoty.
- Godność (Kant): bezwarunkowa wartość człowieka jako celu samego w sobie; niezbywalna i niezależna od osiągnięć.
- Pułapka: „naturalne = dobre" to błąd — natura opisuje, a nie wyznacza norm.
- Deklaracja ONZ 1948 uzasadnia prawa człowieka pojęciem godności; filozofia dostarcza różnych uzasadnień (religijnych, kantowskich, utylitarnych).
🎒 Zadania
Zadanie 15.1.1. Sartre twierdził, że „egzystencja poprzedza esencję". Wyjaśnij, co to znaczy, i podaj jeden argument za i jeden przeciw tej tezie.
Pokaż rozwiązanie
Znaczenie: Człowiek najpierw istnieje (pojawia się na świecie), a dopiero potem określa siebie swoimi wyborami. Nie ma z góry danej „natury", projektu ani celu. W odróżnieniu od noża, który wyprodukowano w określonym celu, człowiek sam nadaje sobie znaczenie.
Argument za: Różnorodność kulturowa i historyczna form życia ludzkiego sugeruje brak jednej, narzuconej natury. Każdy może radykalnie zmienić swoją tożsamość, wartości, styl życia.
Argument przeciw: Biologicznie człowiek ma określone cechy — mózg zdolny do języka, potrzebę więzi, emocje. Niemowlę bez kontaktu społecznego nie rozwija w pełni ludzkich zdolności. Zupełna wolność od natury wydaje się fantazją.
Gdzie łatwo o błąd: mylenie tezy Sartre'a z nihilizmem (jakoby nic nie miało wartości). Sartre twierdził odwrotnie: ponieważ sami się definiujemy, jesteśmy w pełni odpowiedzialni za nasze wybory — co nakłada ogromny ciężar moralny.
Zadanie 15.1.2. Pico della Mirandola pisał w 1486 r., że człowiek jest jedyną istotą bez z góry określonego miejsca w hierarchii bytu — może stać się kimkolwiek, od bestii do anioła. Porównaj tę tezę z koncepcją Sartre'a. Czy to ta sama myśl?
Pokaż rozwiązanie
Podobieństwo: obie koncepcje podkreślają wolność i plastyczność człowieka, brak z góry ustalonego miejsca. Pico mówi: „Nie uczyniłem cię ani niebiańskim, ani ziemskim, ani śmiertelnym, ani nieśmiertelnym […], abyś sam siebie ukształtował w postać, jaką wybierzesz".
Różnica: Pico działa w kontekście chrześcijańskiego humanizmu — wolność człowieka jest darem Bożym w ramach stworzenia. Bóg jest gwarantem godności. Sartre natomiast odrzuca wszelki plan transcendentny: nie ma Boga, nie ma natury, jest tylko wybór w obliczu absurdu. U Pica wolność jest zakorzeniona metafizycznie; u Sartre'a — zawieszona w próżni.
Gdzie łatwo o błąd: traktowanie renesansowego humanizmu jako protosartryzmu. Pico zachowuje hierarchię bytu i Boga Stwórcę; Sartre ją odrzuca.
Zadanie 15.1.3. „Tortury są niedopuszczalne nawet wobec terrorysty, który zna rozmieszczenie bomby zegarowej." Oceń tę tezę z perspektywy kantowskiej teorii godności. Czy zgadzasz się z kantowskim wnioskiem? Uzasadnij.
Pokaż rozwiązanie
Perspektywa kantowska: Godność jest bezwarunkowa i niezbywalna — nie traci się jej przez popełnienie zbrodni. Traktowanie człowieka jako środka do celu (wyciągnięcia informacji) narusza imperatyw kategoryczny, nawet jeśli cel jest szlachetny. Zakaz tortur jest absolutny.
Kontrargument (konsekwencjalistyczny): Jeśli tortury uratują tysiące istnień, czy absolutny zakaz nie prowadzi do absurdu? Jeremy Bentham i jego następcy twierdzą, że w takim scenariuszu (tzw. scenariusz tykającej bomby) zakaz jest irracjonalny.
Dyskusja: Dziś większość filozofów prawa odpowiada: (1) scenariusz z bombą jest hipotetyczny i manipulacyjny — w rzeczywistości tortury nie dają wiarygodnych informacji; (2) dopuszczenie wyjątku rozmywa absolutny zakaz i otwiera drogę nadużyciom; (3) Kant rozważył taki wyjątek i go odrzucił — w eseju O rzekomym prawie do kłamstwa z pobudek miłości ludzkiej (1797) twierdzi, że nie wolno skłamać nawet mordercy pytającemu, gdzie ukrywa się nasz przyjaciel. Ta bezwzględność jest zarazem siłą i słabością jego stanowiska.
Ocena własna powinna być uzasadniona — każda jest dopuszczalna, o ile odwołuje się do argumentów, a nie do emocji.
🔍 Sprawdź, czy umiesz
- [ ] Wymienić cztery koncepcje natury ludzkiej i wskazać różnice między nimi.
- [ ] Wyjaśnić tezę Sartre'a „egzystencja poprzedza esencję" i sformułować jeden zarzut.
- [ ] Odróżnić opisową od normatywnej funkcji pojęcia „natury ludzkiej".
- [ ] Wyjaśnić kantowskie pojęcie godności i podać jego zastosowanie w prawach człowieka.
- [ ] Wyjaśnić, na czym polega spór między naturalizmem a antynaturalizmem.