ONZ i globalny ład międzynarodowy

🎯 Po co Ci to?

Lata coraz cieplejsze. Susze, które wysuszają pola, i ulewy, które zalewają miasta. Tworzywa sztuczne w oceanach i w rybach, które potem trafiają na talerze. Miliony ludzi uciekających przed głodem, wojną lub podnoszącym się poziomem morza. To nie są problemy „gdzieś tam" — to wyzwania, które dotykają także Ciebie i które żadne pojedyncze państwo nie rozwiąże samo. Świat odpowiedział na nie wspólnym planem: Celami Zrównoważonego Rozwoju i porozumieniami klimatycznymi. Ta lekcja pokazuje, czym są największe problemy globalne, jak działa współpraca międzynarodowa (ONZ), a przede wszystkim — co Ty możesz z tym zrobić jako obywatel/ka.

✅ Czego się nauczysz

Po tej lekcji potrafisz:

wymienić najważniejsze problemy globalne i wyjaśnić, dlaczego wymagają współpracy międzynarodowej;
opisać ideę zrównoważonego rozwoju i Cele Zrównoważonego Rozwoju ONZ (Agenda 2030, 17 celów);
wyjaśnić przyczyny i konsekwencje kryzysu klimatycznego oraz rolę gazów cieplarnianych i IPCC;
opisać globalne i lokalne inicjatywy przeciw zmianie klimatu (w tym porozumienie paryskie z 2015 r.);
opisać rolę ONZ jako forum globalnej współpracy;
wskazać konkretne działania, które obywatel może podjąć lokalnie.

🔁 Przypomnij sobie

Z jednostki 7.1 znasz pojęcie współzależności — świat jest gęstą siecią powiązań. Z jednostki 7.2 wiesz, że bezpieczeństwo ma wymiar nie tylko militarny. Problemy globalne (klimat, ubóstwo, migracje) to właśnie zagrożenia, które przekraczają granice i wymagają wspólnej odpowiedzi.

📘 Wyjaśnienie

Czym są problemy globalne?

💭 Pomyśl: Co odróżnia „problem globalny" od zwykłego problemu jednego kraju? Podaj przykład.

Sprawdź odpowiedź

Problem globalny ma trzy cechy: (1) przekracza granice — nie da się go zamknąć w jednym państwie (zanieczyszczenie powietrza, gazy cieplarniane, choroby zakaźne nie potrzebują paszportu); (2) dotyczy wielu lub wszystkich — skutki odczuwa większość ludzkości; (3) nie da się go rozwiązać w pojedynkę — wymaga współpracy międzynarodowej. Przykład: zmiana klimatu. Nawet gdyby jeden kraj całkowicie wyzerował emisje, klimat i tak będzie się zmieniał, jeśli reszta świata nie zrobi tego samego.

📐 DEFINICJA — problemy globalne: wyzwania o zasięgu ogólnoświatowym, które przekraczają granice państw, dotykają wielu lub wszystkich społeczeństw i nie mogą być skutecznie rozwiązane przez pojedyncze państwo działające samodzielnie.

Najważniejsze problemy globalne:

Problem	Na czym polega
Kryzys klimatyczny	Globalne ocieplenie wywołane emisją gazów cieplarnianych; ekstremalne zjawiska pogodowe
Ubóstwo i głód	Miliony ludzi bez dostępu do wystarczającego jedzenia, wody, opieki zdrowotnej
Nierówności	Przepaść w dochodach, edukacji i szansach między krajami i wewnątrz nich
Degradacja środowiska	Zanieczyszczenie wód i powietrza, utrata bioróżnorodności, wylesianie
Migracje	Przemieszczenia ludzi z powodu wojen, ubóstwa, klęsk i zmian klimatu
Choroby i pandemie	Zagrożenia zdrowotne rozprzestrzeniające się ponad granicami
Dostęp do wody i surowców	Niedobory wody pitnej i konkurencja o surowce

🏛️ Migracje — kilka perspektyw Migracje to jeden z najbardziej spornych problemów globalnych — warto patrzeć na nie wieloperspektywicznie. Z perspektywy migrantów to często ucieczka przed realnym zagrożeniem (wojna, głód, prześladowania) i poszukiwanie lepszego życia. Z perspektywy krajów przyjmujących pojawiają się zarówno korzyści (uzupełnienie rąk do pracy, różnorodność), jak i wyzwania (koszty integracji, napięcia społeczne, presja na usługi publiczne). Z perspektywy prawa międzynarodowego część migrantów ma status uchodźcy i prawo do ochrony, część przemieszcza się z powodów ekonomicznych. Rzetelna dyskusja unika zarówno demonizowania, jak i idealizowania — uznaje, że to zjawisko złożone, w którym ścierają się różne wartości i interesy.

Zrównoważony rozwój i Cele ONZ

Skoro problemów jest tak wiele i są ze sobą splecione, świat potrzebował wspólnego planu. Tym planem jest zrównoważony rozwój.

💭 Pomyśl: „Zrównoważony rozwój" — co miałoby być z czym „zrównoważone"?

Sprawdź odpowiedź

Trzy rzeczy: rozwój gospodarczy, sprawiedliwość społeczna i ochrona środowiska. Chodzi o to, by zaspokajać potrzeby dzisiejszych ludzi w taki sposób, który nie odbiera szans przyszłym pokoleniom. Przykład: można szybko wzbogacić się, wycinając wszystkie lasy — ale to rozwój „niezrównoważony", bo niszczy zasób, z którego skorzystałyby kolejne pokolenia. Równowaga polega na tym, by te trzy cele nie zjadały się nawzajem.

📐 DEFINICJA — zrównoważony rozwój: rozwój, który zaspokaja potrzeby obecnego pokolenia bez ograniczania możliwości zaspokajania potrzeb przez przyszłe pokolenia; godzi trzy wymiary — gospodarczy, społeczny i środowiskowy.

Po ludzku: żyć tak, by nie zostawić następnym pokoleniom wyczerpanej i zniszczonej planety.

W 2015 r. wszystkie państwa członkowskie ONZ przyjęły Agendę 2030 na rzecz zrównoważonego rozwoju, a jej sercem jest 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju (ang. Sustainable Development Goals, SDG), rozpisanych na 169 szczegółowych zadań. To globalna mapa drogowa do roku 2030.

📐 DEFINICJA — Cele Zrównoważonego Rozwoju (SDG): 17 celów przyjętych przez ONZ w 2015 r. w ramach Agendy 2030, obejmujących m.in. likwidację ubóstwa i głodu, dobre zdrowie, edukację, równość, czystą energię, działania w dziedzinie klimatu, ochronę życia na lądzie i w wodzie oraz pokój i współpracę.

Wybrane przykłady spośród 17 celów (nie musisz znać wszystkich na pamięć — ważne, byś rozumiał ich charakter):

Cel 1 — koniec z ubóstwem;
Cel 2 — zero głodu;
Cel 4 — dobra jakość edukacji;
Cel 5 — równość płci;
Cel 7 — czysta i dostępna energia;
Cel 12 — odpowiedzialna konsumpcja i produkcja;
Cel 13 — działania w dziedzinie klimatu;
Cel 16 — pokój, sprawiedliwość i silne instytucje.

💭 Pomyśl: Dlaczego cele dotyczące ubóstwa, edukacji i klimatu zebrano w jeden wspólny plan zamiast traktować je osobno?

Sprawdź odpowiedź

Bo są ze sobą powiązane. Ubóstwo utrudnia edukację, brak edukacji utrwala ubóstwo, a zmiana klimatu uderza najmocniej w najuboższych (susze niszczą plony tych, których nie stać na zabezpieczenia). Nie da się rozwiązać jednego problemu, ignorując pozostałe — dlatego SDG tworzą spójny, połączony plan, a nie listę osobnych życzeń.

Kryzys klimatyczny — przyczyny i konsekwencje

To największy i najlepiej udokumentowany problem globalny. Zatrzymajmy się przy nim dłużej.

💭 Pomyśl: Skąd właściwie wiadomo, że klimat się ociepla i że ma to związek z działalnością człowieka? Czy to tylko opinia?

Sprawdź odpowiedź

To wniosek z dziesięcioleci pomiarów i badań, podsumowywanych przez IPCC — Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (organ działający przy ONZ, zbierający i oceniający dorobek naukowy z całego świata). Mechanizm jest fizyczny: spalanie paliw kopalnych (węgla, ropy, gazu) uwalnia gazy cieplarniane (przede wszystkim dwutlenek węgla, CO₂, i metan), które zatrzymują w atmosferze część ciepła — jak szyby w szklarni. Im więcej tych gazów, tym cieplej. To nie jest „opinia", lecz szeroki konsensus naukowy oparty na danych.

📐 DEFINICJA — efekt cieplarniany: naturalny proces, w którym gazy cieplarniane w atmosferze (m.in. CO₂, metan, para wodna) zatrzymują część ciepła wypromieniowywanego przez Ziemię. Sam w sobie jest konieczny do życia — ale jego nasilenie przez emisje człowieka prowadzi do globalnego ocieplenia.

Czym to NIE jest: efekt cieplarniany to nie „dziura ozonowa" — to dwa różne zjawiska, choć oba dotyczą atmosfery.

Główne przyczyny kryzysu klimatycznego (związane z działalnością człowieka):

spalanie paliw kopalnych (energetyka, transport, przemysł);
wylesianie (mniej lasów = mniej pochłaniania CO₂);
intensywne rolnictwo i hodowla (emisja metanu);
nadmierna i marnotrawna konsumpcja.

Najważniejsze konsekwencje:

wzrost średniej temperatury i topnienie lodowców;
podnoszenie się poziomu mórz (zagrożenie dla nadmorskich miast i wysp);
częstsze i silniejsze zjawiska ekstremalne (susze, powodzie, fale upałów, pożary);
zagrożenie dla rolnictwa i bezpieczeństwa żywnościowego;
utrata bioróżnorodności;
migracje klimatyczne — ludzie zmuszeni opuścić tereny, które przestają nadawać się do życia.

W Polsce widać to konkretnie: coraz częstsze susze rolnicze, gwałtowne ulewy i lokalne podtopienia, fale upałów w miastach. Kryzys klimatyczny nie jest tu abstrakcją.

Globalne i lokalne inicjatywy klimatyczne

💭 Pomyśl: Skoro emisje jednego kraju wpływają na cały świat, jak w ogóle nakłonić wszystkie państwa do współpracy?

Sprawdź odpowiedź

To trudne, bo każde państwo kusi „jazda na gapę" — niech inni ograniczają emisje, a my będziemy korzystać z efektu, nie ponosząc kosztów. Dlatego potrzebne są międzynarodowe porozumienia, w których kraje wspólnie zobowiązują się do działań i wzajemnie się z nich rozliczają. Najważniejszym takim porozumieniem jest porozumienie paryskie. Nie ma „światowej policji klimatycznej", więc siłą tych umów jest presja wzajemna, transparentność i odpowiedzialność.

Porozumienie paryskie (2015) — przyjęte 12 grudnia 2015 r. w Paryżu przez niemal wszystkie państwa świata. Jego główny cel: utrzymanie wzrostu średniej temperatury globalnej znacznie poniżej 2°C w stosunku do epoki przedprzemysłowej, z dążeniem do ograniczenia tego wzrostu do 1,5°C. Każde państwo deklaruje własne cele redukcji emisji i regularnie raportuje postępy. Polska jest stroną porozumienia jako państwo i jako członek UE, która prowadzi wspólną politykę klimatyczną.

📐 DEFINICJA — porozumienie paryskie: międzynarodowa umowa klimatyczna z 2015 r., w której państwa zobowiązały się ograniczać emisje gazów cieplarnianych, by utrzymać globalne ocieplenie znacznie poniżej 2°C (z dążeniem do 1,5°C) względem epoki przedprzemysłowej.

Inicjatywy działają na różnych poziomach:

globalnym — porozumienia ONZ (porozumienie paryskie), szczyty klimatyczne, raporty IPCC;
unijnym — wspólna polityka klimatyczna UE, cele redukcji emisji, rozwój odnawialnych źródeł energii;
krajowym — krajowe strategie energetyczne, regulacje, wsparcie dla czystej energii;
lokalnym — działania samorządów (transport publiczny, zieleń miejska, segregacja odpadów) i samych mieszkańców.

🏛️ ONZ jako forum globalnej współpracy

Większość wspólnych działań wobec problemów globalnych toczy się w ramach ONZ — głównego forum współpracy międzynarodowej.

📐 DEFINICJA — ONZ (Organizacja Narodów Zjednoczonych): powstała w 1945 r. uniwersalna organizacja międzynarodowa zrzeszająca niemal wszystkie państwa świata, której celem jest utrzymanie pokoju, rozwój współpracy i ochrona praw człowieka.

Główne organy ONZ (warto je znać w zarysie):

Zgromadzenie Ogólne — wszystkie państwa, każde ma jeden głos; uchwala rezolucje (co do zasady niewiążące prawnie) i przyjmuje plany takie jak Agenda 2030;
Rada Bezpieczeństwa — odpowiada za pokój; 15 członków, w tym 5 stałych (USA, Wielka Brytania, Francja, Chiny, Rosja) z prawem weta; jedyny organ podejmujący decyzje wiążące;
Rada Gospodarcza i Społeczna (ECOSOC) — koordynuje współpracę w sprawach gospodarczych, społecznych i środowiskowych;
Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (MTS) — sąd ONZ z siedzibą w Hadze, rozstrzyga spory między państwami;
Sekretariat — administracja ONZ na czele z Sekretarzem Generalnym.

Do systemu ONZ należą też wyspecjalizowane organizacje, np. WHO (zdrowie), UNESCO (kultura, nauka, edukacja), UNICEF (dzieci), UNHCR (uchodźcy) — to one prowadzą wiele konkretnych działań wobec problemów globalnych.

💭 Pomyśl: Dlaczego współpraca w ONZ bywa skuteczna w jednych sprawach (zdrowie, edukacja, klimat), a zawodzi w innych (powstrzymanie agresji mocarstwa)?

Sprawdź odpowiedź

W sprawach „technicznych" i rozwojowych (zdrowie, edukacja, pomoc humanitarna) państwa mają zwykle zbieżne interesy i działają agendy wyspecjalizowane — tu współpraca idzie sprawnie. Gdy w grę wchodzi twarda polityka bezpieczeństwa, a agresorem jest stały członek Rady Bezpieczeństwa, prawo weta potrafi zablokować działanie. ONZ jest więc mocna jako forum współpracy i koordynacji, a słabsza jako „egzekutor" wobec mocarstw — to świadoma cena za to, że mocarstwa w ogóle zechciały do niej należeć.

⚠️ A co możesz z tym zrobić jako obywatel/ka?

Problemy globalne brzmią przytłaczająco — i łatwo pomyśleć „to nie ode mnie zależy". To pułapka. Zmiana składa się z miliardów lokalnych decyzji. Oto realne ścieżki działania:

Odpowiedzialna konsumpcja (codziennie):

ograniczaj marnowanie jedzenia i energii; wybieraj rzeczy trwałe, naprawiaj zamiast wyrzucać;
segreguj odpady i ograniczaj jednorazowe plastiki;
korzystaj z transportu publicznego, roweru lub pieszo zamiast samochodu, gdy to możliwe.

Lokalne inicjatywy klimatyczne i środowiskowe:

włącz się w lokalne akcje (sprzątanie, sadzenie drzew, działania szkolnego koła ekologicznego);
bierz udział w konsultacjach społecznych w swojej gminie (np. dotyczących zieleni, transportu, jakości powietrza);
korzystaj z budżetu obywatelskiego, by zgłaszać projekty proekologiczne.

Wolontariat i zaangażowanie w organizacje globalne:

działaj jako wolontariusz w organizacjach pozarządowych zajmujących się pomocą humanitarną, prawami człowieka czy ochroną środowiska;
wspieraj rzetelne organizacje (finansowo lub czasem), sprawdzając wcześniej ich wiarygodność.

Świadomość i głos:

ucz się rzetelnie z wiarygodnych źródeł i odróżniaj fakty od dezinformacji (klimat bywa polem manipulacji);
gdy uzyskasz prawo głosu — głosuj świadomie, biorąc pod uwagę programy w sprawach środowiska i współpracy międzynarodowej;
rozmawiaj — Twój wpływ na otoczenie (rodzina, znajomi) bywa większy niż sądzisz.

Pamiętaj: nie chodzi o to, by jedna osoba „uratowała planetę", lecz o to, że suma świadomych obywateli realnie zmienia rynek, politykę lokalną i debatę publiczną.

⚠️ Uwaga, pułapka

Częsty błąd: mylenie kryzysu klimatycznego z dziurą ozonową. To dwa różne zjawiska. Dziura ozonowa to ubytek warstwy ozonowej chroniącej przed promieniowaniem UV (spowodowany dawniej głównie freonami). Kryzys klimatyczny to ocieplenie wywołane gazami cieplarnianymi. To, że oba dotyczą atmosfery, nie znaczy, że to jedno i to samo.

Drugi błąd: przekonanie, że „skoro problem jest globalny, indywidualne działania nic nie znaczą". To fałszywa alternatywa — działania systemowe (porozumienia, prawo, polityka) i indywidualne (konsumpcja, głos, zaangażowanie) nie wykluczają się, lecz wzajemnie napędzają. Bez presji obywateli rządy działają wolniej.

🗣️ Do dyskusji

„Kto ponosi większą odpowiedzialność za walkę z kryzysem klimatycznym — rządy i wielkie firmy czy zwykli obywatele?" Jedni wskazują, że to decyzje polityczne i przemysł odpowiadają za większość emisji, więc oczekiwanie zmiany głównie od jednostek jest przerzucaniem odpowiedzialności; inni — że to właśnie presja i wybory obywateli wymuszają zmiany u rządów i firm. Spróbujcie pokazać, że obie role są potrzebne i jak się zazębiają.

🤯 Ciekawostka

Cele Zrównoważonego Rozwoju ONZ zostały tak pomyślane, by były uniwersalne — dotyczą wszystkich krajów, także najbogatszych, a nie tylko rozwijających się. To zmiana filozofii względem wcześniejszych planów rozwojowych: uznano, że nawet zamożne państwa mają „pracę domową do odrobienia" — np. w zakresie nierówności, odpowiedzialnej konsumpcji czy emisji.

📐 Definicje tej lekcji

Problemy globalne — wyzwania ogólnoświatowe przekraczające granice, dotykające wielu społeczeństw, nierozwiązywalne przez jedno państwo.
Zrównoważony rozwój — rozwój zaspokajający potrzeby dziś, nie ograniczając szans przyszłych pokoleń; godzi wymiar gospodarczy, społeczny i środowiskowy.
Cele Zrównoważonego Rozwoju (SDG) — 17 celów ONZ przyjętych w 2015 r. w ramach Agendy 2030.
Efekt cieplarniany — zatrzymywanie ciepła przez gazy cieplarniane; jego nasilenie przez człowieka prowadzi do ocieplenia.
Porozumienie paryskie — umowa klimatyczna z 2015 r.; cel: ocieplenie znacznie poniżej 2°C (z dążeniem do 1,5°C).
ONZ — uniwersalna organizacja międzynarodowa (1945); pokój, współpraca, prawa człowieka.
Odpowiedzialna konsumpcja — świadome decyzje zakupowe uwzględniające skutki społeczne, środowiskowe i ekonomiczne.

📌 Najważniejsze w pigułce

Problemy globalne (klimat, ubóstwo, nierówności, migracje, degradacja środowiska, pandemie) przekraczają granice i wymagają współpracy międzynarodowej.
Zrównoważony rozwój godzi gospodarkę, sprawy społeczne i środowisko; jego globalny plan to 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju ONZ (Agenda 2030, przyjęte 2015).
Kryzys klimatyczny ma przyczyny w działalności człowieka (gazy cieplarniane ze spalania paliw kopalnych); skutki to ocieplenie, ekstremalna pogoda, zagrożenie dla rolnictwa i migracje klimatyczne; wiedzę podsumowuje IPCC.
Główna globalna odpowiedź to porozumienie paryskie (2015): ocieplenie znacznie poniżej 2°C, z dążeniem do 1,5°C; działania toczą się też na poziomie UE, krajowym i lokalnym.
ONZ jest głównym forum współpracy (Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa z prawem weta P5, ECOSOC, MTS, Sekretariat, agendy jak WHO czy UNICEF).
Jako obywatel masz realne narzędzia: odpowiedzialna konsumpcja, lokalne inicjatywy, wolontariat, świadomy głos.

🎒 Zadania

Zadanie 7.3.1. Wyjaśnij, co odróżnia problem globalny od problemu lokalnego. Podaj dwa przykłady problemów globalnych i uzasadnij, dlaczego nie da się ich rozwiązać w pojedynkę.

Pokaż rozwiązanie

Problem globalny przekracza granice państw, dotyka wielu społeczeństw i wymaga współpracy międzynarodowej. Przykłady: (1) kryzys klimatyczny — emisje jednego kraju wpływają na klimat całej planety, więc samodzielne działanie nie wystarczy; (2) pandemia — choroba zakaźna nie respektuje granic, a powstrzymanie jej wymaga skoordynowanych działań wielu państw (szczepionki, monitoring, wymiana danych). W obu przypadkach „jazda w pojedynkę" jest nieskuteczna, bo skutki i tak przekraczają granice.

Zadanie 7.3.2. Wyjaśnij ideę zrównoważonego rozwoju. Wskaż, które trzy wymiary stara się godzić, i podaj przykład działania, które byłoby „niezrównoważone".

Pokaż rozwiązanie

Zrównoważony rozwój to zaspokajanie potrzeb dziś bez odbierania szans przyszłym pokoleniom; godzi trzy wymiary: gospodarczy, społeczny i środowiskowy. Przykład działania niezrównoważonego: wycięcie całego lasu pod jednorazowy zysk (korzyść gospodarcza teraz, ale trwała strata środowiskowa i odebranie zasobu przyszłym pokoleniom) albo rozwój przemysłu kosztem zatrucia rzeki, z której korzystają mieszkańcy. Liczy się pokazanie, że jeden wymiar zostaje „zjedzony" przez drugi.

Zadanie 7.3.3. Opisz krótko mechanizm efektu cieplarnianego i wymień dwie przyczyny oraz dwie konsekwencje kryzysu klimatycznego.

Pokaż rozwiązanie

Mechanizm: gazy cieplarniane (m.in. CO₂, metan) zatrzymują w atmosferze część ciepła wypromieniowywanego przez Ziemię — działają jak szyby w szklarni; nadmiar tych gazów (z działalności człowieka) nasila ocieplenie. Przyczyny: np. spalanie paliw kopalnych w energetyce i transporcie; wylesianie. Konsekwencje: np. częstsze susze i powodzie (ekstremalna pogoda); podnoszenie się poziomu mórz / migracje klimatyczne / zagrożenie dla rolnictwa. Wiedzę o tym podsumowuje IPCC.

Zadanie 7.3.4. Czym jest porozumienie paryskie i jaki jest jego główny cel? Na jakich poziomach (globalny, unijny, krajowy, lokalny) toczą się działania klimatyczne?

Pokaż rozwiązanie

Porozumienie paryskie (2015) to międzynarodowa umowa klimatyczna, w której niemal wszystkie państwa zobowiązały się ograniczać emisje gazów cieplarnianych. Główny cel: utrzymać globalne ocieplenie znacznie poniżej 2°C względem epoki przedprzemysłowej, z dążeniem do 1,5°C. Poziomy działań: globalny (porozumienia ONZ, szczyty, raporty IPCC), unijny (wspólna polityka klimatyczna UE, odnawialne źródła energii), krajowy (strategie energetyczne, regulacje) i lokalny (samorządy i mieszkańcy — transport, zieleń, segregacja odpadów).

Zadanie 7.3.5. Podaj trzy konkretne działania, które możesz podjąć jako obywatel/ka, by włączyć się w rozwiązywanie problemów globalnych. Przyporządkuj je do kategorii: odpowiedzialna konsumpcja / lokalna inicjatywa / wolontariat lub głos obywatelski.

Pokaż rozwiązanie

Przykładowe odpowiedzi: odpowiedzialna konsumpcja — ograniczanie marnowania jedzenia i energii, wybór rzeczy trwałych, segregacja odpadów; lokalna inicjatywa — udział w akcji sadzenia drzew lub zgłoszenie projektu proekologicznego w budżecie obywatelskim, udział w konsultacjach gminnych; wolontariat lub głos obywatelski — wolontariat w organizacji pomocowej/ekologicznej, świadomy udział w wyborach z uwzględnieniem programów środowiskowych, rzetelne informowanie się i przeciwdziałanie dezinformacji. Liczy się trafne przyporządkowanie i konkret.

🔍 Sprawdź, czy umiesz

[ ] Wymienić najważniejsze problemy globalne i wyjaśnić, dlaczego wymagają współpracy międzynarodowej.
[ ] Wyjaśnić ideę zrównoważonego rozwoju i opisać Cele Zrównoważonego Rozwoju ONZ (Agenda 2030, 17 celów).
[ ] Opisać mechanizm efektu cieplarnianego oraz przyczyny i konsekwencje kryzysu klimatycznego (rola IPCC).
[ ] Wyjaśnić, czym jest porozumienie paryskie (2015) i na jakich poziomach toczą się działania klimatyczne.
[ ] Opisać rolę ONZ jako forum globalnej współpracy (główne organy, prawo weta).
[ ] Wskazać konkretne działania obywatela: odpowiedzialna konsumpcja, lokalne inicjatywy, wolontariat, świadomy głos.

Ucz się tej jednostki z asystentem