[do wyboru] Przeciążenie, FOMO, JOMO

[do wyboru] Ta jednostka realizuje wymaganie „do wyboru" z podstawy programowej (VIII.W3).

🎯 Po co Ci to?

Wieczór, w którym nic się nie stało: dwie godziny przewijania, kilkanaście otwartych rozmów, trzy filmy obejrzane do połowy, jeden artykuł przeczytany w trzech podejściach. Nazajutrz zostaje z tego wrażenie, że dzień był męczący, choć nic ciężkiego się nie wydarzyło, i niejasne poczucie, że i tak coś się ominęło.

To nie jest wada charakteru ani lenistwo. To dwa nazwane zjawiska, które mają swoje badania i swoje liczby — i, co ważniejsze, mają odwrotność, która też ma nazwę.

✅ Czego się nauczysz

Po tej jednostce:

  • wyjaśniasz, czym jest przeciążenie informacyjne i dlaczego nadmiar bywa równie kłopotliwy jak fałsz;
  • rozumiesz zjawisko FOMO i wiesz, ilu osób w Twoim wieku dotyczy w mocnej postaci;
  • wiesz, czym jest JOMO i jak wygląda w praktyce, a nie w haśle;
  • odróżniasz przeciążenie i FOMO od uzależnienia behawioralnego z jednostki 8.3 — to trzy różne rzeczy i mylenie ich nikomu nie pomaga.

🔁 Przypomnij sobie

W jednostce 7.2 pojawiło się pojęcie infodemii — Światowa Organizacja Zdrowia definiuje ją jako „zbyt dużo informacji, w tym fałszywych lub wprowadzających w błąd, w środowisku cyfrowym i fizycznym" w czasie epidemii. Kluczowa była w niej obserwacja, że szkodzi nie tylko fałsz, ale i sam zalew. Ta jednostka bierze tę obserwację i przenosi ją na poziom jednego człowieka i jednego wieczoru.

Z jednostki 8.3 przydadzą się sześć kryteriów uzależnienia od czynności — posłużą tu do rozróżnienia, nie do diagnozy.

📘 Wyjaśnienie — przeciążenie informacyjne

Przeciążenie informacyjne to stan, w którym ilość informacji docierających do człowieka przekracza jego zdolność ich przetworzenia. Skutek nie polega na tym, że wie się mniej — polega na tym, że trudniej podjąć decyzję, bo każda kolejna informacja dokłada się do zestawu, którego nie da się już porównać w całości.

W sprawach zdrowia ma to konsekwencję praktyczną, znaną już z działu 0: przy dziesięciu sprzecznych poradach o tym samym najprostszą reakcją jest odłożenie decyzji albo wybranie tej, która brzmi najpewniej. Pewność brzmienia nie koreluje z jakością źródła — i właśnie dlatego sito czterech pytań z jednostki 0.2 jest narzędziem oszczędzającym uwagę, a nie tylko chroniącym przed fałszem.

Drugi skutek jest fizjologiczny i dotyczy przełączania. Każde przejście między rozmową, filmem a zadaniem kosztuje kilka–kilkanaście sekund na powrót do poprzedniego wątku. Przy kilkudziesięciu przełączeniach w ciągu wieczoru koszt przestaje być pomijalny — stąd zmęczenie po dniu, w którym „nic się nie działo".

📐 DEFINICJA

FOMO (ang. fear of missing out) — lęk przed odłączeniem od sieci i przed pominięciem czegoś, co dzieje się bez naszego udziału; wiąże się z przymusem stałego sprawdzania i natychmiastowego reagowania.

JOMO (ang. joy of missing out) — „radość z bycia poza zasięgiem", przyjemność płynąca ze świadomej rezygnacji z części informacji i kontaktów.

Oba pojęcia są przedmiotem cyklicznych badań polskich: raport „FOMO 2022. Polacy a lęk przed odłączeniem", przygotowany przez Wydział Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii oraz Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego wspólnie z NASK – Państwowym Instytutem Badawczym i Panelem Badawczym Ariadna (informacja z 26 stycznia 2023 r.), podaje, że 17% badanych doświadcza wysokiego poziomu FOMO. W grupie najbliższej Tobie odsetek jest wyraźnie wyższy: „co trzecia osoba w wieku 15–19 lat silnie odczuwa lęk przed odłączeniem od sieci".

To jest liczba, przy której warto się zatrzymać. Nie mówi ona, że dwie trzecie rówieśników nie ma z tym nic wspólnego — mówi, że jedna trzecia ma to w postaci silnej.

📊 Normy i dane — co wiadomo, a czego nie

Badanie ESPAD 2024 (Instytut Psychiatrii i Neurologii na zlecenie KCPU, maj–czerwiec 2024 r.) pytało uczniów o symptomy nadmiernego korzystania z mediów społecznościowych. Wyniki:

symptom uczniowie 15–16 lat uczniowie starsi
przekonanie, że spędza się za dużo czasu w tych mediach 50,6% 55,2%
przekonanie, że rodzice uważają, że za dużo czasu 37,3% 32,0%
zły humor, gdy nie ma dostępu do tych mediów 16,6% 14,0%

Dwie rzeczy w tej tabeli są ciekawsze niż same odsetki. Po pierwsze, ponad połowa uczniów sama uważa, że spędza za dużo czasu — czyli problemem nie jest brak świadomości. Po drugie, między „za dużo czasu" a „zły humor bez dostępu" jest przepaść: pierwsze dotyczy większości, drugie — mniej więcej jednej siódmej. To są różne zjawiska, a nie różne nasilenia tego samego.

Czego natomiast nie wiadomo: ile godzin dziennie to „za dużo". Światowa Organizacja Zdrowia w zaleceniach z 2020 r. mówi wyłącznie, że młodzież powinna ograniczać czas spędzany w bezruchu, „zwłaszcza rekreacyjny czas ekranowy" — i nie podaje żadnej liczby godzin. Liczba dwóch godzin, którą często przypisuje się WHO, pochodzi z polskiej „Piramidy Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży" (NCEŻ / NIZP PZH–PIB, 30 stycznia 2019 r.) i dotyczy dzieci i młodzieży w kontekście aktywności fizycznej. Jeśli usłyszysz „WHO zaleca maksymalnie dwie godziny" — to jest cytat nieistniejący.

⚠️ Pułapka

„Mam FOMO, czyli jestem uzależniony". To trzy różne rzeczy: przeciążenie (za dużo informacji), FOMO (lęk przed pominięciem) i uzależnienie behawioralne (wzorzec opisany sześcioma kryteriami z jednostki 8.3 — zaabsorbowanie, tolerancja, objawy odstawienne, konflikt, nawroty). Można mieć FOMO i nie mieć uzależnienia; można też mieć poczucie przeciążenia bez jednego i drugiego. Nazywanie każdego z tych stanów uzależnieniem rozmywa pojęcie i utrudnia rozmowę tym, których problem jest poważny.

„Detoks cyfrowy" jako wyścig. Tydzień bez telefonu bywa efektowny i najczęściej kończy się powrotem do punktu wyjścia, bo nie zmienia niczego w tym, jak wygląda zwykły dzień. JOMO w wersji użytecznej to nie heroiczne odcięcie, tylko kilka drobnych, powtarzalnych zasad.

Liczenie ekranu zamiast patrzenia na skutek. Godzina wartościowej rozmowy i godzina przewijania to ta sama liczba na wykresie i dwie różne rzeczy w życiu. Pytanie „ile" jest mniej użyteczne niż „co przez to wypadło z mojego dnia".

🎒 Teraz Ty — trzy dni JOMO

Ćwiczenie wykonujesz dla siebie i nikomu nie pokazujesz wyników. Jeśli wolisz, zrób je jako analizę opisu przykładowego poniżej — oba warianty są tak samo dobre.

Wybierz jedną zasadę i utrzymaj ją przez trzy dni. Nie trzy zasady — jedną:

  • powiadomienia wyciszone w godzinach nauki;
  • telefon poza sypialnią na noc (budzik osobno);
  • jedna aplikacja bez sprawdzania do wieczora;
  • posiłki bez ekranu.

Po trzech dniach odpowiedz na trzy pytania: co było trudne pierwszego dnia, a co trzeciego; co realnie ominęło (a nie: co wydawało się, że ominie); czy zostało z tego coś, co chcesz zatrzymać.

Opis przykładowy do wariantu bez własnych danych: osoba wycisza powiadomienia w godzinach 15:00–18:00. Pierwszego dnia sięga po telefon odruchowo osiem razy. Trzeciego — dwa razy. Ominęły ją dwie rozmowy grupowe i jedna informacja o zmianie miejsca spotkania, o której dowiedziała się wieczorem, na czas.

Do czego to prowadzi

Najczęstszy wynik takiego ćwiczenia nie brzmi „telefon jest zły". Brzmi: odruch sięgania jest silniejszy niż potrzeba, która go uruchamia, i słabnie w ciągu kilku dni. To dokładnie ten sam mechanizm, który opisuje pętla nagrody z jednostki 8.3 — sygnał wywołuje chęć, a nie przyjemność.

Drugi typowy wynik: ominęło znacznie mniej, niż się spodziewano, a to, co naprawdę ważne, i tak dotarło — tylko później. FOMO opiera się na przewidywaniu strat, które w dużej części nie zachodzą.

Jeżeli jednak trzy dni z jedną zasadą okazały się niewykonalne mimo szczerych prób, warto to potraktować jako informację, a nie jako porażkę — i wrócić do pytań z jednostki 8.3 oraz do numerów pomocy z jednostki 8.4.

💭 Pomyśl

Dwie osoby spędzają w sieci tyle samo czasu dziennie. Pierwsza wieczorem odkłada telefon i nic szczególnego nie czuje. Druga odkłada telefon i po dziesięciu minutach sprawdza go ponownie, „na wszelki wypadek", a gdy nie może — jest rozdrażniona.

Czy różni je ilość czasu? Co w takim razie warto mierzyć?

Sprawdź swoją odpowiedź

Nie różni ich ilość czasu — jest identyczna. Różni je reakcja na brak dostępu, czyli dokładnie to, co w danych ESPAD 2024 jest osobnym pytaniem: „zły humor, jeśli brak możliwości uczestnictwa w tych mediach" (16,6% uczniów w wieku 15–16 lat i 14,0% starszych).

Warto mierzyć trzy rzeczy zamiast godzin:

  • co wypadło z tygodnia (sen, ruch, spotkania, nauka),
  • jak wygląda przerwa — czy jest obojętna, czy nieprzyjemna,
  • czy rośnie zapotrzebowanie — czy do tego samego efektu potrzeba coraz więcej.

Zwróć uwagę, że to są trzy z sześciu kryteriów z jednostki 8.3: konflikt, symptomy odstawienne i tolerancja. Nie znaczy to, że druga osoba jest uzależniona — znaczy, że patrzy się na te same wymiary, tylko w znacznie łagodniejszej skali.

📌 W pigułce

  • Przeciążenie informacyjne to stan, w którym napływ informacji przekracza zdolność ich przetworzenia; utrudnia decyzje i męczy przez ciągłe przełączanie uwagi.
  • FOMO to lęk przed pominięciem; JOMO — radość z bycia poza zasięgiem.
  • Raport „FOMO 2022. Polacy a lęk przed odłączeniem" (WDiB i Wydział Psychologii UW, NASK-PIB, Panel Ariadna; informacja z 26 stycznia 2023 r.): 17% badanych ma wysoki poziom FOMO, a co trzecia osoba w wieku 15–19 lat odczuwa go silnie.
  • ESPAD 2024: 50,6% uczniów w wieku 15–16 lat i 55,2% starszych uważa, że spędza za dużo czasu w mediach społecznościowych; zły humor przy braku dostępu — odpowiednio 16,6% i 14,0%.
  • WHO (2020) nie podaje liczby godzin ekranu; zaleca ograniczanie rekreacyjnego czasu ekranowego. Liczba „2 godziny" pochodzi z Piramidy Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży (NCEŻ / NIZP PZH–PIB, 2019).
  • Przeciążenie ≠ FOMO ≠ uzależnienie. Uzależnienie opisuje sześć kryteriów z jednostki 8.3.

🔍 Sprawdź, czy umiesz

  1. Wyjaśnij, na czym polega przeciążenie informacyjne i dlaczego utrudnia decyzje, a nie tylko męczy.
  2. Podaj różnicę między FOMO a uzależnieniem behawioralnym i wskaż, które kryteria z jednostki 8.3 rozstrzygają.
  3. Kolega mówi: „WHO zaleca maksymalnie dwie godziny przed ekranem". Co odpowiadasz i skąd naprawdę pochodzi ta liczba?

Ucz się tej jednostki z asystentem