„Makbet" — zadania jawne 13–15

🎯 Po co Ci to?

Z tej lektury pula jawna CKE ma 3 zadania (numery 13–15). Każde z nich możesz wylosować jako zadanie 1 na ustnej w 2026, 2027 albo 2028 roku. Nie da się tego wykuć (komisja i tak dopyta poza szkielet), ale da się do każdego zadania przygotować konspekt: tezę, dwie sceny-dowody, kontekst i zakończenie. Ten rozdział daje Ci do każdego zadania kierunki — nie gotowce — a lekcja z asystentem przy każdym zadaniu odtwarza egzamin: samodzielne przygotowanie, praca nad wypowiedzią, wygłoszenie i rozmowa z komisją.

✅ Czego się nauczysz

Po tej jednostce potrafisz:

do każdego z zadań jawnych z tej lektury postawić sporną tezę i obronić ją dwiema scenami;
dobrać kontekst, który coś zmienia w odpowiedzi, a nie tylko ozdabia;
odpowiadać na dopytania komisji konkretem z tekstu, nie ogólnikiem;
rozpoznać błędy rzeczowe, które kosztują najwięcej punktów.

📘 Utwór w pigułce — sceny, do których będziesz sięgać

Komisja liczy konkret: scena, postać, sytuacja. Poniższa lista to kanon, z którego bierze się dowody do wszystkich zadań z tej lektury.

Tragedia Williama Szekspira z ok. 1606 r., najkrótsza z wielkich tragedii; Szkocja XI w. (historyczny Makbet panował 1040–1057); źródło — kroniki Holinsheda; polskie przekłady: Józef Paszkowski, Maciej Słomczyński, Stanisław Barańczak.
Akt I: Makbet i Banko po zwycięskiej bitwie spotykają trzy Wiedźmy — „Piękne jest brzydkie, a brzydkie jest piękne"; przepowiednia: Makbet będzie tanem Cawdoru i królem, Banko — ojcem królów; pierwsza część spełnia się natychmiast (posłańcy Duncana).
Lady Makbet czyta list męża i wzywa duchy, by ją „odkobieciły"; podsyca wahającego się Makbeta („Czy boisz się być tym, czym jesteś w pragnieniu?"); Duncan gościem w zamku Inverness.
Zabójstwo Duncana (akt II): halucynacja sztyletu („Czy to sztylet widzę przed sobą?"), Makbet zabija śpiącego króla, wraca ze sztyletami i z krwią na rękach — „Cały ocean Neptuna nie zmyje tej krwi"; Lady Makbet odnosi sztylety i smaruje krwią strażników: „Trochę wody i po wszystkim"; Malcolm i Donalbain (synowie Duncana) uciekają, Makbet zostaje królem.
Zabójstwo Banka (akt III): najemnicy zabijają Banka, jego syn Fleance ucieka; na uczcie koronacyjnej Makbet widzi ducha Banka na swoim miejscu — załamanie na oczach dworu; Lady Makbet odprawia gości.
Druga wizyta u Wiedźm (akt IV): zjawy — „strzeż się Makdufa", „nikt zrodzony z kobiety cię nie pokona", „nie zginiesz, póki las Birnam nie ruszy na Dunsinane"; korowód ośmiu królów z rodu Banka; Makbet każe wymordować żonę i dzieci Makdufa, który uciekł do Anglii.
Lady Makbet (akt V): somnambulizm — chodzi we śnie, myje ręce („Precz, przeklęta plamo!", „Wszystkie wonności Arabii nie odświeżą tej małej ręki"), umiera (śmierć sugerowana jako samobójstwo); Makbet na wieść o tym: „Jutro, i jutro, i jutro… życie jest cieniem ruchomym… opowieścią idioty, pełną wrzasku i wściekłości, nic nie znaczącą".
Finał: wojsko Malcolma i Makdufa idzie z gałęziami z lasu Birnam (las „rusza"); Makduf „wypruty z łona matki przed czasem" (cesarskie cięcie) zabija Makbeta i przynosi jego głowę; Malcolm królem Szkocji.
Postacie: Duncan (król, łaskawy), Malcolm i Donalbain (synowie), Banko i Fleance, Makduf (tan Fife) i Lady Makduf, Lennox, Ross, Siward, Hekate i trzy Wiedźmy, Odźwierny (scena komiczna po zabójstwie); porządek moralny świata: natura reaguje na zbrodnię (noc, konie zjadające się nawzajem, sowa zabijająca sokoła).
Motywy i pojęcia: ambicja i wolna wola wobec przepowiedni, sumienie (krew, sen — „Makbet zamordował sen"), tyrania i strach, równowaga natury, „fair is foul" — pozór i prawda; tragedia zbrodni i kary, bohater, który sam siebie osądza; brak katharsis w antycznym sensie — widz współczuje mordercy.

⚠️ Uwaga, pułapka — błędy rzeczowe, które komisja liczy jako poważne:

Duncan ginie zamordowany we śnie w zamku Makbeta (Inverness) — nie w bitwie ani w swoim pałacu;

Banko NIE zostaje królem — zostaje zamordowany; przepowiednia dotyczy jego potomków (Fleance ucieka);

Makbeta zabija MAKDUF, nie Malcolm; Malcolm zostaje królem;

Lady Makbet umiera PRZED Makbetem, w akcie V — nie ginie z nim ani po nim;

Wiedźmy przepowiadają, ale nie każą zabijać — decyzję podejmują Makbet i Lady Makbet; Makbet sam zauważa, że mógłby czekać („przypadek mnie ukoronuje");

akcja toczy się w Szkocji (nie w Anglii ani Danii); duch na uczcie to Banko, nie Duncan;

„las Birnam rusza" znaczy: żołnierze niosą gałęzie; „nikt zrodzony z kobiety" — Makduf urodził się przez cesarskie cięcie;

Makbet nie jest bratem ani synem Duncana — jest jego krewnym i wodzem (tanem Glamis, potem Cawdoru);

Jeden lub dwa takie błędy obniżają wynik zadania, trzy — zerują je. Błąd świadczący o nieznajomości lektury zeruje od razu.

📋 Zadanie 13 — Moralna odpowiedzialność za czyny

Moralna odpowiedzialność za czyny. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Kierunki tezy (przykładowe — Twoja może być inna, byle sporna i obroniona tekstem):

Szekspir odbiera Makbetowi wszystkie usprawiedliwienia: wiedźmy tylko przepowiadają, żona tylko podsyca, a sztylet trzyma on — tragedia jest zbudowana tak, żeby odpowiedzialność nie miała gdzie uciec.
Makbet ponosi odpowiedzialność, bo ma sumienie — krew, której nie zmywa ocean, sen, który zamordował, duch Banka na uczcie — a jego klęską jest to, że sumienie działa, lecz nie zawraca: wie, czym jest, i brnie dalej.
Lady Makbet pokazuje drugą drogę odpowiedzialności: ta, która mówiła „trochę wody i po wszystkim", kończy myjąc ręce we śnie — Szekspir pokazuje, że od odpowiedzialności nie zwalnia ani brak wyrzutów na początku, ani cudza ręka na sztylecie.

Sceny, które dowodzą:

Makbet po przepowiedni: „Gdyby przypadek chciał mieć mnie królem, przypadek mnie ukoronuje bez mojego udziału" — a potem zabija. → bohater sam wypowiada alternatywę i ją odrzuca — wybór jest jawny, więc odpowiedzialność pełna
Halucynacja sztyletu i zabójstwo Duncana; „Cały ocean Neptuna nie zmyje tej krwi z mojej ręki". → sumienie mówi natychmiast — Makbet wie, co zrobił, zanim ktokolwiek go oskarży
Lady Makbet odnosi sztylety, smaruje krwią strażników: „Trochę wody i po wszystkim". → próba przeniesienia odpowiedzialności na innych — i na wodę; pozór, który tragedia obali w akcie V
Duch Banka na uczcie: Makbet załamuje się przy dworze; potem: „Krwią zbrukany tak daleko zaszedłem, że wrócić jest równie trudno, jak iść dalej". → odpowiedzialność jako ciężar, który rośnie z każdym czynem — brnięcie zamiast skruchy
Somnambulizm Lady Makbet: „Precz, przeklęta plamo!", „Wszystkie wonności Arabii…"; śmierć. → odpowiedzialność dopada tę, która ją wypierała — sumienie nie zna przedawnienia

Konteksty (i co z nich wynika):

„Zbrodnia i kara" Dostojewskiego — Raskolnikow też ma teorię usprawiedliwiającą i też przegrywa z sumieniem — ale u Dostojewskiego wina prowadzi do wyznania, u Szekspira do kolejnych zbrodni; porównanie pokazuje dwie drogi odpowiedzialności: przyjętą i wypartą.
„Balladyna" Słowackiego — bohaterka, która po pierwszej zbrodni musi popełniać następne i ginie od pioruna — kontekst pokazuje, że Słowacki przejął od Szekspira mechanizm „zbrodnia rodzi zbrodnię", ale karę oddał niebu, nie sumieniu.
Biblia — Kain (Rdz 4,10: „krew brata twego głośno woła") — obraz krwi, która nie milczy, jest w tragedii wszechobecny — kontekst biblijny tłumaczy, dlaczego Makbet i Lady Makbet mówią o krwi, nie o czynie.

Pytania, które może zadać komisja:

Czy wiedźmy albo Lady Makbet zdejmują z Makbeta część odpowiedzialności? Co w tekście przemawia przeciw?
Dlaczego Makbet, który ma sumienie, nie zawraca po pierwszej zbrodni?
Kto w tragedii ponosi większą odpowiedzialność — Makbet, który zabił, czy Lady Makbet, która pchnęła? Uzasadnij sceną z aktu V.

⚠️ Pułapka: zrzucenie winy na wiedźmy i żonę („Makbet był manipulowany") — tekst temu przeczy (monolog o przypadku); pominięcie Lady Makbet w akcie V, bez której nie widać, że odpowiedzialność dotyka także współsprawcy.

📋 Zadanie 14 — Czy człowiek decyduje o własnym losie?

Czy człowiek decyduje o własnym losie? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Kierunki tezy (przykładowe — Twoja może być inna, byle sporna i obroniona tekstem):

Makbet decyduje o własnym losie właśnie wtedy, gdy myśli, że go wypełnia: wiedźmy mówią „będziesz królem", nie „zabij króla" — przepowiednia daje cel, drogę wybiera człowiek, i to wybór drogi jest tragedią.
Banko jest w sztuce dowodem, że można usłyszeć tę samą przepowiednię i nie działać — słyszy, że będzie ojcem królów, i czeka; zestawienie Makbeta z Bankiem pokazuje, że los podpowiada, ale nie zmusza.
Druga przepowiednia odwraca sytuację: Makbet, który raz ją wypełnił zbrodnią, teraz jej wierzy jak gwarancji („nikt zrodzony z kobiety") — i to zaufanie do losu, nie los, go zabija; człowiek traci wolność w chwili, gdy oddaje ją przepowiedni.

Sceny, które dowodzą:

Wiedźmy: „Będziesz królem" — i natychmiast: „Gdyby przypadek chciał mieć mnie królem, przypadek mnie ukoronuje bez mojego udziału". → przepowiednia zostawia wybór, Makbet sam to widzi — i mimo to wybiera sztylet
Banko po przepowiedni: nie działa, ostrzega Makbeta przed „narzędziami ciemności", czeka. → ta sama wiedza o losie, inna decyzja — kontrprzykład wpisany w sztukę
Lady Makbet i list: „odkobiecenie", namowa, „czy boisz się być tym, czym jesteś w pragnieniu?". → los ma pomocników, ale wszyscy są ludźmi — decyzja rodzi się w małżeńskiej rozmowie, nie u wiedźm
Druga wizyta u wiedźm: „nikt zrodzony z kobiety", „las Birnam"; Makbet czuje się niezwyciężony i mnoży zbrodnie (rodzina Makdufa). → wiara w los jako zniewolenie — Makbet przestaje decydować, bo myśli, że wszystko już zdecydowane
Las Birnam rusza (gałęzie), Makduf „wypruty z łona matki"; Makbet: „Przeklęty język, który mi to mówi", walczy i ginie. → przepowiednia spełnia się dosłownie i na opak — los oszukał tego, kto mu zaufał zamiast sobie

Konteksty (i co z nich wynika):

„Król Edyp" Sofoklesa — Edyp robi wszystko, by uniknąć przepowiedni, i ją wypełnia; Makbet robi wszystko, by ją wypełnić — zestawienie pokazuje, że Szekspir przenosi fatum z bogów do ambicji człowieka.
chrześcijańska nauka o wolnej woli (św. Augustyn) wobec antycznego fatum — ramy filozoficzne: tragedia pisana w kulturze, która wierzy w wolną wolę, więc przepowiednia nie może być usprawiedliwieniem — kontekst tłumaczy, dlaczego widz nie rozgrzesza Makbeta.
„Antygona" — Kreon i Tejrezjasz — władca, który lekceważy przepowiednię, i władca, który jej ślepo wierzy — dwie odwrotne drogi do tej samej katastrofy; kontekst pozwala pokazać, że problemem nie jest los, lecz stosunek do niego.

Pytania, które może zadać komisja:

Czy Makbet zabiłby Duncana, gdyby nie spotkał wiedźm? Co w tekście pozwala odpowiedzieć?
Po co Szekspirowi Banko, który słyszy tę samą przepowiednię?
Czy druga przepowiednia zniewala Makbeta bardziej niż pierwsza? Dlaczego?

⚠️ Pułapka: odpowiedź „nie, bo wiedźmy przepowiedziały" — tekst daje kontrprzykład (Banko) i monolog o przypadku; brak drugiej przepowiedni, bez której nie widać, jak wiara w los odbiera wolność.

📋 Zadanie 15 — Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy?

Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Kierunki tezy (przykładowe — Twoja może być inna, byle sporna i obroniona tekstem):

Władza zdobyta zbrodnią zamienia Makbeta z bohatera w tyrana nie przez to, co daje, lecz przez to, czego wymaga: strzeżenia — każdy, kto może zagrozić tronowi, musi zginąć, i Makbet zabija dalej nie z ambicji, lecz ze strachu.
Szekspir pokazuje, że władza odbiera sen, ucztę i mowę — Makbet nie śpi, nie może jeść z gośćmi (duch Banka), mówi w końcu monologiem o życiu jako „opowieści idioty"; korona nie daje niczego, co obiecywała, i zabiera wszystko, co było.
Lady Makbet i Makbet rozchodzą się pod wpływem władzy w dwie strony: on w brutalność bez wahania, ona w obłęd — tragedia pokazuje, że władza nie ma jednego skutku, lecz obnaża to, co w człowieku już było: w nim wojownika, w niej sumienie.

Sceny, które dowodzą:

Makbet przed zabójstwem: wódz, „mąż Bellony", chwalony przez Duncana; po nim — król, który nie śpi: „Makbet zamordował sen". → władza od pierwszej nocy zabiera to, co miał — spokój i szacunek do siebie
Zabójstwo Banka i próba zabicia Fleance; Makbet: „Tak być królem, to nic; trzeba być nim bezpiecznie". → władza wymaga kolejnych zbrodni — tron trzeba strzec, więc strach zastępuje ambicję
Uczta koronacyjna: duch Banka na miejscu króla, załamanie przy dworze, Lady Makbet odprawia gości. → władca nie może już być gospodarzem — władza izoluje, bo każdy stół przypomina zbrodnię
Rzeź rodziny Makdufa: żona i dzieci — bez powodu poza strachem; Makduf w Anglii dowiaduje się od Rossa. → tyrania w czystej postaci — władza bez sumienia, zbrodnia bez celu
Akt V: Lady Makbet we śnie, jej śmierć; Makbet: „Jutro, i jutro, i jutro… życie jest cieniem ruchomym… opowieścią idioty". → władza doprowadza ją do obłędu, jego do nihilizmu — korona zostaje, człowiek się kończy

Konteksty (i co z nich wynika):

Machiavelli „Książę" — teoria władzy zdobytej i utrzymanej strachem — Makbet realizuje ją krok po kroku i przegrywa; kontekst pozwala pokazać, że Szekspir pisze tragedię tam, gdzie Machiavelli pisał instrukcję.
„Antygona" — Kreon — władca, którego władza zaślepia, aż traci rodzinę — porównanie: Kreon traci syna i żonę przez upór, Makbet żonę i siebie przez strach; w obu władza kończy się „wszystko, co miałem, odeszło".
„Rok 1984" Orwella — władza jako cel sam w sobie („władza dla władzy") — kontekst XX wieku pokazuje, dokąd prowadzi Makbetowe „być nim bezpiecznie", gdy strach staje się systemem.

Pytania, które może zadać komisja:

Czy Makbet zmienia się pod wpływem władzy, czy władza tylko odsłania to, kim był? Uzasadnij sceną sprzed zabójstwa i po nim.
Dlaczego Makbet zabija rodzinę Makdufa — czego się boi?
Jak władza wpływa na Lady Makbet i czym jej droga różni się od drogi męża?

⚠️ Pułapka: ogólnik „władza korumpuje" bez pokazania mechanizmu (strach → kolejne zbrodnie → izolacja → nihilizm) w scenach; pominięcie Lady Makbet, przez co teza traci drugi przykład.

🌍 Bank kontekstów do tej lektury

Kontekst liczy się tylko wtedy, gdy mówisz, co z niego wynika dla Twojej tezy. Wybieraj ten, który znasz najlepiej:

„Balladyna" Słowackiego — zbrodnia z ambicji, kobieta-morderczyni, kara z nieba — polska wariacja na Makbeta.
„Zbrodnia i kara" Dostojewskiego — sumienie jako kara przed karą — Raskolnikow i Makbet po zbrodni (gorączka, sny, izolacja).
„Antygona" — Kreon — władca, którego władza zaślepia; hybris i katastrofa rodzinna.
„Król Edyp" Sofoklesa — przepowiednia, której człowiek nie może uniknąć — kontrast z Makbetem, który ją sam wypełnia.
Biblia — Kain (Rdz 4), Dawid i Batszeba (2 Sm 11), Judasz — zbrodnia, wina i ślad krwi; król, który grzeszy z pożądania.
Machiavelli „Książę" (1513) — władza zdobyta zbrodnią i utrzymywana strachem — teoria, której Makbet jest tragedią.
„Rok 1984" Orwella — władza, która żyje strachem i mordem; Wielki Brat jako Makbet bez sumienia.
„Dziady cz. III" — Senator Nowosilcow — tyran i jego dwór; sen Senatora jako sumienie w koszmarze.
Kochanowski „Odprawa posłów greckich" (chór o władcach) — „Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie" — odpowiedzialność władcy w renesansie.
lord Acton: „władza korumpuje, władza absolutna korumpuje absolutnie" — formuła do zadania o wpływie władzy.
Kurosawa „Tron we krwi" (1957), Polański „Makbet" (1971), Kurzel (2015) — ekranizacje — obraz zbrodni i obłędu; kontekst kulturowy (ostrożnie z dodanymi scenami).
stoicyzm i chrześcijańska nauka o wolnej woli (św. Augustyn) vs fatum antyczne — ramy filozoficzne pytania, czy człowiek decyduje o losie.
„Tango" Mrożka — Edek — władza brutalna, która przychodzi po rozpadzie porządku; groteskowy Makbet.
Herbert „Tren Fortynbrasa" (do „Hamleta") — władca-pragmatyk po tragedii — co zostaje po śmierci tyrana; kontrast z Malcolmem.

📌 Najważniejsze w pigułce

Teza to Twoje zdanie, któremu da się zaprzeczyć — nie zapowiedź tematu.
Dwa argumenty = dwie sceny + zdanie „a to dowodzi, że…" przy każdej.
Kontekst bez wniosku to ozdoba: spadek z przedziału 8–5 do 4–1 pkt.
Komisja dopyta o to, co sam przywołałeś — mów o tym, co znasz najlepiej.
Trzy poważne błędy rzeczowe zerują zadanie; jeden kardynalny — od razu.

🔍 Sprawdź, czy umiesz

[ ] Zadanie 13: postawić tezę, wskazać dwie sceny i kontekst z wnioskiem.
[ ] Zadanie 14: postawić tezę, wskazać dwie sceny i kontekst z wnioskiem.
[ ] Zadanie 15: postawić tezę, wskazać dwie sceny i kontekst z wnioskiem.

Ucz się tej jednostki z asystentem