„Skąpiec" — zadania jawne 16–17

🎯 Po co Ci to?

Z tej lektury pula jawna CKE ma 2 zadania (numery 16–17). Każde z nich możesz wylosować jako zadanie 1 na ustnej w 2026, 2027 albo 2028 roku. Nie da się tego wykuć (komisja i tak dopyta poza szkielet), ale da się do każdego zadania przygotować konspekt: tezę, dwie sceny-dowody, kontekst i zakończenie. Ten rozdział daje Ci do każdego zadania kierunki — nie gotowce — a lekcja z asystentem przy każdym zadaniu odtwarza egzamin: samodzielne przygotowanie, praca nad wypowiedzią, wygłoszenie i rozmowa z komisją.

✅ Czego się nauczysz

Po tej jednostce potrafisz:

do każdego z zadań jawnych z tej lektury postawić sporną tezę i obronić ją dwiema scenami;
dobrać kontekst, który coś zmienia w odpowiedzi, a nie tylko ozdabia;
odpowiadać na dopytania komisji konkretem z tekstu, nie ogólnikiem;
rozpoznać błędy rzeczowe, które kosztują najwięcej punktów.

📘 Utwór w pigułce — sceny, do których będziesz sięgać

Komisja liczy konkret: scena, postać, sytuacja. Poniższa lista to kanon, z którego bierze się dowody do wszystkich zadań z tej lektury.

Molier (Jean-Baptiste Poquelin, 1622–1673), „Skąpiec" (L'Avare) — komedia w pięciu aktach, prozą, wystawiona w Paryżu w 1668 r.; wzór: „Aulularia" Plauta (garnek ze złotem); komedia charakterów — tytułowa wada organizuje całą akcję; polski przekład Tadeusza Boya-Żeleńskiego.
Harpagon — bogaty wdowiec, lichwiarz, skąpiec: głodzi służbę i konie, podejrzewa wszystkich, w ogrodzie zakopał szkatułkę z dziesięcioma tysiącami talarów; jego jedynym uczuciem jest lęk o pieniądze.
Dzieci Harpagona: Kleant, zakochany w ubogiej Mariannie, i Eliza, zakochana w Walerym — który udaje intendenta w domu Harpagona, żeby być blisko niej. Oboje ukrywają miłość przed ojcem.
Plany matrymonialne Harpagona: sam chce poślubić Mariannę (młodą, bez posagu — ale swatka Frozyna wmawia mu, że skromność dziewczyny to oszczędność), Elizę chce wydać za starego, bogatego Anzelma — bo ten bierze ją „bez posagu!" (refren Harpagona), a Kleanta za bogatą wdowę.
Kleant pożycza pieniądze na lichwę przez pośrednika — lichwiarzem okazuje się jego własny ojciec; scena wzajemnego rozpoznania: ojciec wyrzuca synowi rozrzutność, syn ojcu lichwę.
Strzałka (La Flèche), sługa Kleanta, wykrada szkatułkę z ogrodu; monolog Harpagona: „Złodziej! Zbójca! Morderca!… oddajcie mi moje pieniądze" — szuka złodzieja w sobie, w widowni, chce wieszać wszystkich; Jakub (kucharz i stangret w jednej osobie, bo Harpagon oszczędza) z zemsty oskarża Walerego.
Przesłuchanie Walerego: on mówi o miłości do Elizy, Harpagon o szkatułce — komedia nieporozumienia („moja droga… szkatułka"); wychodzi na jaw, że Walery „uwiódł" córkę.
Rozwiązanie: Anzelm okazuje się ojcem Walerego i Marianny (rodzina rozdzielona po katastrofie morskiej); Kleant oddaje szkatułkę w zamian za zgodę na małżeństwa; Harpagon zgadza się, byle nie płacić za wesela — i wychodzi „zobaczyć swoją kochaną szkatułkę". Nikt nie zmienia się na lepsze.
Postaci drugoplanowe: Frozyna (swatka, żyje z pochlebstw), pani Claude, Strzałka, Jakub, komisarz policji; komizm sytuacyjny (szkatułka a Eliza), słowny („bez posagu!"), charakterów (skąpstwo doprowadzone do absurdu).
Klasycyzm: trzy jedności (dom Harpagona, jedna doba, jedna intryga), cel dydaktyczny — „bawiąc uczyć", karykatura wady; ale Harpagon nie zostaje ukarany ani nawrócony: komedia kończy się bez morału, z wadą nietkniętą.

⚠️ Uwaga, pułapka — błędy rzeczowe, które komisja liczy jako poważne:

Harpagon jest BOGATY (lichwiarz, dziesięć tysięcy talarów w szkatułce) — jego skąpstwo nie wynika z biedy;

pary: Kleant — Marianna, Eliza — Walery; Harpagon chce Marianny dla siebie, a Elizę wydać za Anzelma; zamiana to błąd rzeczowy;

Anzelm okazuje się OJCEM Walerego i Marianny — nie ich wujem ani bratem Harpagona;

szkatułkę kradnie Strzałka (sługa Kleanta), nie Kleant osobiście i nie Walery (Walerego oskarża Jakub z zemsty);

Harpagon na końcu nie zmienia się ani nie zostaje ukarany — odzyskuje szkatułkę i to jest jego szczęśliwe zakończenie;

„Skąpiec" to komedia prozą (nie wierszem jak „Świętoszek"); nie mylić Harpagona z Orgonem;

Jeden lub dwa takie błędy obniżają wynik zadania, trzy — zerują je. Błąd świadczący o nieznajomości lektury zeruje od razu.

📋 Zadanie 16 — Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym?

Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Kierunki tezy (przykładowe — Twoja może być inna, byle sporna i obroniona tekstem):

Harpagon jest najbogatszym i najnieszczęśliwszym człowiekiem w komedii: pieniądze nie dają mu niczego, bo ich nie używa, a odbierają wszystko — sen, dzieci, zaufanie do ludzi; Molier pokazuje, że dobra materialne unieszczęśliwiają wtedy, gdy stają się celem, a nie środkiem.
Komedia zestawia trzy stosunki do pieniędzy — skąpstwo (Harpagon), rozrzutność (Kleant) i obojętność (Marianna, Walery) — i szczęśliwe są tylko te postaci, dla których pieniądz nie jest tematem; szczęście w „Skąpcu" mają zakochani, nie posiadający.
Molier nie mówi, że pieniądze są złe — mówi, że Harpagon kocha szkatułkę tak, jak inni kochają ludzi („moja droga szkatułka"), i to podstawienie, nie majątek, czyni z niego potwora; finał, w którym ojciec wybiera szkatułkę zamiast wesela dzieci, jest odpowiedzią na pytanie z polecenia.

Sceny, które dowodzą:

Harpagon podejrzewa Strzałkę o kradzież, rewiduje mu ręce („pokaż drugie"), głodzi konie i służbę, zakopuje szkatułkę w ogrodzie. → bogactwo jako źródło lęku — posiadanie zamienia życie w pilnowanie
Scena lichwy: Kleant pożycza na zabójczy procent, lichwiarzem jest własny ojciec; wzajemne oskarżenia. → pieniądz niszczy relację ojciec–syn — obaj widzą w sobie kontrahentów, nie rodzinę
„Bez posagu!" — Harpagon wydaje Elizę za starego Anzelma, bo to nic nie kosztuje; Walery udaje, że przyznaje mu rację. → szczęście córki przeliczone na oszczędność — dobra materialne jako miara wszystkiego
Monolog po kradzieży: „Złodziej! Zbójca!… oddajcie mi moje pieniądze… bez nich żyć nie mogę"; Harpagon chce wieszać wszystkich, także siebie. → utrata szkatułki jako utrata życia — Harpagon nie ma nic poza nią, więc bogactwo okazuje się pustką
Finał: Kleant oddaje szkatułkę za zgodę na śluby; Harpagon zgadza się, byle nie płacić, i wychodzi „zobaczyć swoją kochaną szkatułkę". → nawet szczęśliwe zakończenie go nie dotyczy — wybiera pieniądze zamiast rodziny i jest z tego zadowolony

Konteksty (i co z nich wynika):

przypowieść o głupim bogaczu (Łk 12,16–21) i Księga Koheleta — biblijna odpowiedź: bogactwo gromadzone dla siebie nie chroni przed śmiercią i nie daje życia; kontekst pozwala pokazać, że Molier komediowo powtarza starą prawdę mądrościową.
Dickens „Opowieść wigilijna" — Scrooge — skąpiec, który się nawraca i odkrywa szczęście w dawaniu; porównanie odsłania, że Molier jest surowszy — Harpagon nie dostaje szansy, bo komedia nie wierzy w przemianę charakteru.
Arystoteles — cnota jako środek między skąpstwem a rozrzutnością („Etyka nikomachejska") — filozoficzna miara dla Harpagona i Kleanta: obaj są skrajnościami; kontekst pozwala rozstrzygnąć, że pytanie nie brzmi „czy dobra", lecz „jak".

Pytania, które może zadać komisja:

Czy Harpagon jest szczęśliwy w finale, gdy odzyskuje szkatułkę? Uzasadnij.
Kto w komedii jest szczęśliwy i jaki ma stosunek do pieniędzy?
Czy Kleant, który wydaje na modne stroje, jest lepszy od ojca, który nie wydaje wcale?

⚠️ Pułapka: odpowiedź „nie, bo Harpagon był skąpy" bez pokazania mechanizmu (lęk, podstawienie szkatułki za ludzi, finał) — teza musi być sporna, a dowód sceniczny; pominięcie postaci szczęśliwych (zakochani) jako kontrastu.

📋 Zadanie 17 — Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi

Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi. Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Kierunki tezy (przykładowe — Twoja może być inna, byle sporna i obroniona tekstem):

W „Skąpcu" rodzic i dzieci nie rozumieją się, bo mówią o dwóch różnych rzeczach: Harpagon o pieniądzach, Kleant i Eliza o miłości — scena, w której Harpagon słyszy „szkatułka", gdy Walery mówi „Eliza", jest modelem całego konfliktu.
Przyczyną nieporozumienia jest to, że Harpagon traktuje dzieci jak majątek: córkę wydaje „bez posagu", synowi chce odebrać ukochaną, obojgu każe oszczędzać — dzieci odpowiadają kłamstwem i spiskiem, bo z właścicielem się nie rozmawia, tylko go oszukuje.
Molier pokazuje, że konflikt pokoleń jest w „Skąpcu" nierozwiązywalny od wewnątrz — rozwiązuje go przypadek (Anzelm jako ojciec) i szantaż (szkatułka), nie rozmowa; komedia mówi, że z rodzicem, który kocha rzecz, dzieci nie mają o czym mówić.

Sceny, które dowodzą:

Kleant i Eliza w akcie I: wyznają sobie miłości i lęk przed ojcem; postanawiają ukrywać wszystko. → nieporozumienie zaczyna się od milczenia — dzieci z góry wiedzą, że rozmowa jest niemożliwa
Harpagon ogłasza plany: sam żeni się z Marianną, Eliza idzie za Anzelma „bez posagu"; Eliza odmawia, Harpagon każe Waleremu rozsądzić. → ojciec nie pyta o uczucia, rozporządza — córka jest pozycją w budżecie
Scena lichwy: syn i ojciec rozpoznają się jako dłużnik i lichwiarz; wzajemne wyrzuty. → relacja rodzinna zastąpiona transakcją — obaj mają rację i obaj są winni
Rywalizacja o Mariannę: Kleant w obecności ojca „w jego imieniu" wyznaje jej miłość, daje pierścień Harpagona; ojciec i syn przeklinają się nawzajem („wydziedziczam cię", „nie potrzebuję twoich pieniędzy"). → ojciec i syn jako rywale — nieporozumienie staje się otwartą wojną
Przesłuchanie Walerego: „moja droga…" — Harpagon myśli o szkatułce, Walery o Elizie. → dwa języki, które nie mają wspólnego słowa — komiczny obraz całego konfliktu

Konteksty (i co z nich wynika):

Fredro „Zemsta" — Cześnik i Rejent wobec Wacława i Klary — polska komedia z tym samym schematem: starzy kłócą się o mury i intercyzy, młodzi się kochają; porównanie pokazuje, że u Fredry konflikt kończy zgoda, u Moliera — kapitulacja starego za szkatułkę.
„Tango" Mrożka — konflikt pokoleń odwrócony — syn chce zasad, rodzice wolności; kontekst pozwala zapytać, czy przyczyną nieporozumień jest treść sporu, czy sama niemożność rozmowy.
„Przedwiośnie" — Cezary i matka w Baku — syn, który rozumie rodzica dopiero po jego śmierci — kontrast z Harpagonem, którego dzieci nie rozumieją nigdy, bo nie ma w nim nic do zrozumienia poza szkatułką.

Pytania, które może zadać komisja:

Czy w „Skąpcu" jest choć jedna scena szczerej rozmowy ojca z dzieckiem? Co to mówi o przyczynie konfliktu?
Czy Kleant i Eliza są w konflikcie bez winy? Wskaż, gdzie sami go pogłębiają.
Dlaczego konflikt rozwiązuje przypadek (Anzelm), a nie porozumienie?

⚠️ Pułapka: ograniczenie się do „Harpagon był skąpy, więc dzieci go nie lubiły" — polecenie pyta o PRZYCZYNY (liczba mnoga), więc trzeba pokazać kilka: język, władza nad majątkiem, rywalizacja, milczenie; brak sceny z tekstu.

🌍 Bank kontekstów do tej lektury

Kontekst liczy się tylko wtedy, gdy mówisz, co z niego wynika dla Twojej tezy. Wybieraj ten, który znasz najlepiej:

„Świętoszek" Moliera (Orgon i Tartuffe) — ta sama struktura: ojciec zaślepiony wadą niszczy dzieci; kontrast — Orgon się nawraca, Harpagon nie.
„Lalka" Prusa — Izabela i Łęcki, Wokulski kupujący relacje — majątek i pochodzenie w relacjach; czy pieniądz daje szczęście.
„Ojciec Goriot" Balzaka — ojciec, który daje córkom wszystko — odwrotność Harpagona; obaj tracą dzieci.
Dickens „Opowieść wigilijna" (Scrooge) — skąpiec, który się nawraca — kontrast z Harpagonem, który się nie zmienia.
Księga Koheleta (marność bogactwa), przypowieść o bogaczu i Łazarzu (Łk 16), o głupim bogaczu (Łk 12) — biblijna odpowiedź na pytanie, czy dobra dają szczęście.
Horacy, Kochanowski (złoty środek, „Pieśń o cnocie") — umiar jako droga do szczęścia — antyteza skąpstwa i rozrzutności.
Krasicki „Żona modna", satyry o zbytku i skąpstwie — oświeceniowa satyra na pieniądz w małżeństwie.
Fredro „Zemsta" (Cześnik, Rejent — intercyza, Wacław i Klara) — polska komedia charakterów: rodzice kłócą się, dzieci się kochają.
„Tango" Mrożka — konflikt pokoleń na opak — syn konserwatysta, rodzice liberałowie.
„Przedwiośnie" — Cezary i matka w Baku — syn, który nie rozumie rodzica, dopóki go nie straci.
„Skąpiec" w teatrze: Louis de Funès (film 1980), inscenizacje polskie — komizm Harpagona na scenie — kontekst kulturowy.
Plaut „Aulularia" (Euklion i garnek złota) — antyczny pierwowzór — skąpiec jako typ komediowy od starożytności.
Arystoteles „Etyka nikomachejska" — cnota jako środek między skąpstwem a rozrzutnością — filozoficzna miara dla Harpagona i Kleanta.
Zapolska „Moralność pani Dulskiej" — rodzic, dla którego liczą się pieniądze i pozory, a nie dzieci — Dulska jako Harpagon w spódnicy.

📌 Najważniejsze w pigułce

Teza to Twoje zdanie, któremu da się zaprzeczyć — nie zapowiedź tematu.
Dwa argumenty = dwie sceny + zdanie „a to dowodzi, że…" przy każdej.
Kontekst bez wniosku to ozdoba: spadek z przedziału 8–5 do 4–1 pkt.
Komisja dopyta o to, co sam przywołałeś — mów o tym, co znasz najlepiej.
Trzy poważne błędy rzeczowe zerują zadanie; jeden kardynalny — od razu.

🔍 Sprawdź, czy umiesz

[ ] Zadanie 16: postawić tezę, wskazać dwie sceny i kontekst z wnioskiem.
[ ] Zadanie 17: postawić tezę, wskazać dwie sceny i kontekst z wnioskiem.

Ucz się tej jednostki z asystentem