„Potop" — zadanie jawne 36

🎯 Po co Ci to?

Z tej lektury pula jawna CKE ma 1 zadanie (numer 36). Możesz je wylosować jako zadanie 1 na ustnej w 2026, 2027 albo 2028 roku. Nie da się tego wykuć (komisja i tak dopyta poza szkielet), ale da się do każdego zadania przygotować konspekt: tezę, dwie sceny-dowody, kontekst i zakończenie. Ten rozdział daje Ci do każdego zadania kierunki — nie gotowce — a lekcja z asystentem przy każdym zadaniu odtwarza egzamin: samodzielne przygotowanie, praca nad wypowiedzią, wygłoszenie i rozmowa z komisją.

✅ Czego się nauczysz

Po tej jednostce potrafisz:

do zadania jawnego z tej lektury postawić sporną tezę i obronić ją dwiema scenami;
dobrać kontekst, który coś zmienia w odpowiedzi, a nie tylko ozdabia;
odpowiadać na dopytania komisji konkretem z tekstu, nie ogólnikiem;
rozpoznać błędy rzeczowe, które kosztują najwięcej punktów.

📘 Utwór w pigułce — sceny, do których będziesz sięgać

Komisja liczy konkret: scena, postać, sytuacja. Poniższa lista to kanon, z którego bierze się dowody do tego zadania.

Druga część Trylogii (po „Ogniem i mieczem", przed „Panem Wołodyjowskim"), 1886, powieść historyczna „ku pokrzepieniu serc"; tło: najazd szwedzki 1655–1660 — kapitulacja Wielkopolski pod Ujściem, zdrada Janusza Radziwiłła w Kiejdanach, obrona Jasnej Góry (listopad–grudzień 1655), powrót Jana Kazimierza, śluby lwowskie 1656.
Andrzej Kmicic, chorąży orszański — zawadiaka z kompanią (Kokosiński, Ranicki, Rekuć, Uhlik, Kulwiec, Zend); przeznaczony testamentem Herakliusza Billewicza Oleńce Billewiczównie z Wodoktów; jego kompania ginie w bójce w Upicie, Kmicic pali w odwecie Wołmontowicze — szlachta laudańska go ściga, Oleńka go odrzuca.
Porwanie Oleńki i pojedynek z Wołodyjowskim w Lubiczu — Kmicic pokonany: „Kończ waść, wstydu oszczędź"; Wołodyjowski daruje mu życie i wręcza list królewski z rozkazem zaciągu — pierwsza szansa odkupienia.
Kiejdany, uczta u Janusza Radziwiłła (1655): hetman ogłasza ugodę ze Szwedami; pułkownicy rzucają buławy, Kmicic — związany przysięgą na krzyż — zostaje przy Radziwille i aresztuje buntowników; Zagłoba ratuje ich z rąk Rocha Kowalskiego („Kowalski to ja") i uwalnia pułkowników.
Kmicic odkrywa cynizm Radziwiłłów: Bogusław wyjawia mu, że chodzi o rozbiór Rzeczypospolitej; Kmicic próbuje porwać Bogusława, zostaje przez niego postrzelony; przybiera nazwisko Babinicz i rusza odkupić winy.
Jasna Góra: przeor Augustyn Kordecki, oblężenie przez Müllera; Babinicz wysadza kolubrynę, wpada w ręce Szwedów, torturowany przez Kuklinowskiego (zdrajcę), którego potem sam pali; klasztor się broni — punkt zwrotny wojny.
Kmicic ratuje Jana Kazimierza w wąwozie w górach (ranny), wyznaje królowi prawdę o swojej przeszłości; walczy z Bogusławem pod Prostkami (pojedynek, Bogusław ranny), ratuje Oleńkę przed Bogusławem.
Kiemlicze — stary Kiemlicz i synowie Kosma i Damian: chciwi, ale wierni Kmicicowi; Soroka, wachmistrz; Jan Onufry Zagłoba — fortele, „Ulisses"; Michał Wołodyjowski — mistrz szabli; Jan Skrzetuski; Oleńka — surowa, wierna cnocie: „Jędruś, ran twoich nie godnam całować".
Zakończenie: w kościele w Upicie odczytany list królewski rehabilitujący Kmicica; Oleńka przyjmuje go; wzorzec Jacka Soplicy — grzesznik odkupujący winy służbą; postawy: Kmicic (brawura → męstwo z celem), Radziwiłłowie (zdrada z pychy i wyrachowania), Ujście (tchórzostwo szlachty), Kordecki (odwaga wiary), Zagłoba (odwaga fortelu).
Poetyka: narracja trzecioosobowa, archaizacja języka, kreacja postaci przez czyn, wyraziste kontrasty dobra i zła; krytyka (Prus, Gombrowicz — „pierwszorzędny pisarz drugorzędny"); ekranizacja Jerzego Hoffmana (1974, Daniel Olbrychski jako Kmicic).

⚠️ Uwaga, pułapka — błędy rzeczowe, które komisja liczy jako poważne:

Kmicic to bohater „Potopu"; Skrzetuski i Helena — „Ogniem i mieczem"; Wołodyjowski jest we wszystkich częściach, ale tytułowy w trzeciej;

Babinicz to pseudonim Kmicica po odejściu od Radziwiłła — nie osobna postać;

Kmicic przegrywa pojedynek z Wołodyjowskim w Lubiczu („Kończ waść") — to Wołodyjowski daruje mu życie;

Janusz Radziwiłł zdradza w Kiejdanach, Bogusław jest jego kuzynem i cynicznym intrygantem — dwaj różni Radziwiłłowie;

Jasnej Góry broni przeor Kordecki; Kmicic (jako Babinicz) wysadza kolubrynę — nie dowodzi obroną;

Oleńka jest surowa i długo odrzuca Kmicica; rehabilituje go list królewski odczytany w kościele, nie sam czyn;

akcja to 1655–1657, potop szwedzki — nie powstanie Chmielnickiego (1648, „Ogniem i mieczem");

Jeden lub dwa takie błędy obniżają wynik zadania, trzy — zerują je. Błąd świadczący o nieznajomości lektury zeruje od razu.

📋 Zadanie 36 — Postawy odwagi i tchórzostwa

Postawy odwagi i tchórzostwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Potopu Henryka Sienkiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Kierunki tezy (przykładowe — Twoja może być inna, byle sporna i obroniona tekstem):

Sienkiewicz odróżnia brawurę od odwagi: Kmicic z Wołmontowicz ma tyle samo śmiałości co Babinicz spod Jasnej Góry, ale dopiero gdy odwaga dostaje cel poza nim samym, staje się męstwem — powieść pokazuje, że odwaga bez służby jest tylko awanturnictwem.
Tchórzostwo w „Potopie" nie jest brakiem odwagi w bitwie, lecz wyborem własnego interesu: szlachta pod Ujściem i Radziwiłłowie w Kiejdanach są sprawni w boju, a zdradzają z wyrachowania — najgroźniejszy tchórz u Sienkiewicza nosi buławę.
Powieść buduje skalę odwagi z wielu postaci — Kordecki (odwaga wiary), Wołodyjowski (odwaga rzemiosła), Zagłoba (odwaga fortelu), Oleńka (odwaga odmowy) — i pokazuje, że nie ma jednego wzorca: Kmicic musi się nauczyć każdej z tych odwag, żeby zasłużyć na rehabilitację.

Sceny, które dowodzą:

Wołmontowicze: Kmicic pali zaścianek w odwecie za śmierć kompanii; porwanie Oleńki; pojedynek w Lubiczu — „Kończ waść, wstydu oszczędź". → brawura bez celu i bez miary — odwaga, która niszczy; pokonany przez Wołodyjowskiego uczy się, że śmiałość to nie wszystko
Kiejdany: pułkownicy rzucają buławy Radziwiłłowi, Kmicic związany przysięgą zostaje i aresztuje ich; Zagłoba: „Kowalski to ja". → dwie odwagi naraz — cywilna odwaga pułkowników i odwaga fortelu Zagłoby — obok Kmicica, który ze strachu przed złamaniem słowa służy zdrajcy
Radziwiłłowie: Janusz układa się ze Szwedami, Bogusław wyjawia plan rozbioru; Ujście — szlachta wielkopolska kapituluje bez walki. → tchórzostwo jako wyrachowanie elit — zdrada nie z lęku, lecz z pychy i interesu
Jasna Góra: Kordecki odmawia poddania, Babinicz wysadza kolubrynę, tortury Kuklinowskiego. → odwaga wiary i odwaga czynu z celem — Kmicic po raz pierwszy ryzykuje życie nie dla siebie
Wąwóz: Kmicic osłania króla własnym ciałem, ranny wyznaje Janowi Kazimierzowi swoją przeszłość; list królewski w Upicie. → odwaga prawdy o sobie jako ostatni stopień — rehabilitacja przychodzi za wyznanie, nie tylko za rany

Konteksty (i co z nich wynika):

„Pan Tadeusz" — Jacek Soplica / ks. Robak — ten sam wzorzec: zawadiaka, który zawinił wobec wspólnoty i odkupuje winę anonimową służbą (Robak, Babinicz); kontekst pokazuje, że Sienkiewicz pisze Kmicica na Mickiewiczu i że polska literatura ma jeden model odwagi jako pokuty.
kapitulacja pod Ujściem (1655) i zdrada kiejdańska — fakty historyczne — kontekst historyczny pozwala pokazać, że tchórzostwo elit w powieści nie jest wymysłem; Sienkiewicz wybiera z historii to, co pozwala zestawić zdradę magnatów z odwagą „narodu".
Arystoteles — męstwo jako środek między tchórzostwem a zuchwałością — filozoficzna miara, która nazywa przemianę Kmicica: z zuchwałości (Wołmontowicze) do męstwa (Jasna Góra); kontekst pozwala odróżnić odwagę od brawury bez moralizowania.

Pytania, które może zadać komisja:

Czy Kmicic z Wołmontowicz jest odważny? Czym różni się jego odwaga od odwagi spod Jasnej Góry?
Kto w „Potopie" jest tchórzem — i czy tchórzostwo to brak odwagi w bitwie, czy coś innego?
Czy Zagłoba, który wygrywa fortelem, jest odważny? Uzasadnij sceną z Kiejdan.

⚠️ Pułapka: utożsamienie odwagi z samym Kmicicem („był odważny, bo walczył") bez rozróżnienia brawury od męstwa i bez tchórzostwa (Ujście, Radziwiłłowie) — polecenie wymaga obu postaw; pomylenie Kmicica ze Skrzetuskim to błąd kardynalny.

🌍 Bank kontekstów do tej lektury

Kontekst liczy się tylko wtedy, gdy mówisz, co z niego wynika dla Twojej tezy. Wybieraj ten, który znasz najlepiej:

„Pan Tadeusz" — Jacek Soplica / ks. Robak — wzorzec grzesznika odkupującego winy — Kmicic jest jego powtórzeniem.
„Pieśń o Rolandzie", „Iliada" (Hektor) — odwaga jako honor rycerski wobec odwagi jako odkupienia.
„Konrad Wallenrod" Mickiewicza — podstęp dla ojczyzny — Kmicic u Radziwiłła jako nieudany Wallenrod.
„Kordian" Słowackiego — bohater, któremu brakuje odwagi w decydującej chwili — kontrast z Kmicicem.
historia potopu: Ujście 1655, Kiejdany, Jasna Góra, śluby lwowskie 1656 — fakty, które Sienkiewicz przetwarza; tchórzostwo elit i odwaga „narodu".
„Kamienie na szaniec", Baczyński — odwaga młodych w XX wieku — brawura czy męstwo.
„Dżuma" Camusa — odwaga codzienna bez heroizmu (Grand) wobec odwagi spektakularnej.
„Wesele" — Gospodarz i Jasiek — ci, którzy dostają wezwanie i zasypiają — tchórzostwo bezwładu.
Sienkiewicz „ku pokrzepieniu serc" — spór o Trylogię (Prus, Gombrowicz, Miłosz) — czy heroizm Kmicica to prawda historyczna, czy mit.
film Hoffmana „Potop" (1974) — obraz Kmicica w kulturze popularnej.
Arystoteles — męstwo jako środek między tchórzostwem a zuchwałością — miara dla Kmicica z Wołmontowicz i Kmicica spod Jasnej Góry.
„Rozdziobią nas kruki, wrony…" Żeromskiego — odwaga bez świadków i bez nagrody — antyteza Sienkiewiczowskiej.
Matejko „Śluby Jana Kazimierza", obrazy Kossaków — ikonografia potopu i sarmackiego męstwa.

📌 Najważniejsze w pigułce

Teza to Twoje zdanie, któremu da się zaprzeczyć — nie zapowiedź tematu.
Dwa argumenty = dwie sceny + zdanie „a to dowodzi, że…" przy każdej.
Kontekst bez wniosku to ozdoba: spadek z przedziału 8–5 do 4–1 pkt.
Komisja dopyta o to, co sam przywołałeś — mów o tym, co znasz najlepiej.
Trzy poważne błędy rzeczowe zerują zadanie; jeden kardynalny — od razu.

🔍 Sprawdź, czy umiesz

[ ] Zadanie 36: postawić tezę, wskazać dwie sceny i kontekst z wnioskiem.

Ucz się tej jednostki z asystentem