„Ferdydurke" — zadania jawne 54–55

🎯 Po co Ci to?

Z tej lektury pula jawna CKE ma 2 zadania (numery 54–55). Każde z nich możesz wylosować jako zadanie 1 na ustnej w 2026, 2027 albo 2028 roku. Nie da się tego wykuć (komisja i tak dopyta poza szkielet), ale da się do każdego zadania przygotować konspekt: tezę, dwie sceny-dowody, kontekst i zakończenie. Ten rozdział daje Ci do każdego zadania kierunki — nie gotowce — a lekcja z asystentem przy każdym zadaniu odtwarza egzamin: samodzielne przygotowanie, praca nad wypowiedzią, wygłoszenie i rozmowa z komisją.

✅ Czego się nauczysz

Po tej jednostce potrafisz:

do każdego z zadań jawnych z tej lektury postawić sporną tezę i obronić ją dwiema scenami;
dobrać kontekst, który coś zmienia w odpowiedzi, a nie tylko ozdabia;
odpowiadać na dopytania komisji konkretem z tekstu, nie ogólnikiem;
rozpoznać błędy rzeczowe, które kosztują najwięcej punktów.

📘 Utwór w pigułce — sceny, do których będziesz sięgać

Komisja liczy konkret: scena, postać, sytuacja. Poniższa lista to kanon, z którego bierze się dowody do wszystkich zadań z tej lektury.

Powieść z 1937 r. (data na okładce 1938), groteskowa i parodystyczna; narrator Józio Kowalski — trzydziestoletni początkujący pisarz, którego belfer Pimko „upupia" i zabiera do szkoły; trzy środowiska: szkoła, nowoczesny dom Młodziaków, dwór ziemiański w Bolimowie; wstawki: „Filidor dzieckiem podszyty", „Filibert dzieckiem podszyty"; zakończenie: „Koniec i bomba, a kto czytał, ten trąba".
Pojęcia Gombrowicza: FORMA — kształt narzucany człowiekowi przez innych i przez siebie; GĘBA — twarz przyprawiona przez innych („nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę"); PUPA — infantylizacja, upupienie (dorosłego traktuje się jak dziecko); ŁYDKA — nowoczesna, sportowa młodość jako nowa forma; „międzyludzkie" — człowiek istnieje tylko w relacji.
Szkoła: dyrektor Piórkowski pokazuje uczniów Pimce jak eksponaty; lekcja polskiego — Bladaczka: „Słowacki wielkim poetą był… bo wielkim poetą był"; uczeń Gałkiewicz: „jak zachwyca, kiedy nie zachwyca"; lekcja łaciny; dwa obozy — Syfon Pylaszczkiewicz (niewinność, „chłopięta") i Miętus (chłopak, „chłopaki") — pojedynek na miny (Syfon zgwałcony przez uszy — Miętus wykrzykuje mu wulgaryzmy).
Młodziakowie: inżynier Młodziak, Młodziakowa (postępowa, higieniczna nowoczesność), Zuta — pensjonarka nowoczesna (łydka, sport, swoboda); Józio na stancji; chce rozbić ich formę — podrzuca listy (od Pimki i od Kopyrdy, kolegi), nocna scena: obaj w szafie, awantura, „kupa" — nowoczesność kompromituje się tak samo jak tradycja.
Bolimowo: dwór ciotki Hurleckiej — ciocia, wuj Konstanty, Zygmunt, Zosia, służba, parobek Walek; Miętus chce „bratać się z parobkiem" („daj gębę"), chłopi szczekają na państwo (forma pańska/chamska); Konstanty bije Walka po twarzy; bójka — znów „kupa"; Józio ucieka z Zosią — i natychmiast wpada w formę romansu: „nie ma ucieczki przed gębą".
Groteska: deformacja, mieszanie stylów (patos i wulgaryzm), absurd (pojedynek na miny, kupa), powtórzenia i neologizmy (upupić, przyprawić gębę), parodia gatunków (powieść dla młodzieży, romans, powieść ziemiańska), autotematyzm (rozdziały „Przedmowa do Filidora").
Presja otoczenia: każde środowisko narzuca formę — szkoła niewinność, Młodziakowie nowoczesność, dwór pańskość; bunt (Miętus, Józio) rodzi nową formę; nie ma „ja" poza relacją; wolność to tylko świadomość formy, nie wyjście z niej.
Kontekst: II RP lat 30., spór o nowoczesność i tradycję, szkoła jako aparat; Gombrowicz w Argentynie od 1939; „Dziennik", „Trans-Atlantyk"; adaptacja Jerzego Skolimowskiego (1991).

⚠️ Uwaga, pułapka — błędy rzeczowe, które komisja liczy jako poważne:

Józio ma trzydzieści lat i jest pisarzem — do szkoły trafia „upupiony" przez Pimkę; nie jest dzieckiem ani uczniem naprawdę;

Młodziakowie są NOWOCZEŚNI (postępowi, sportowi, „łydka") — to ich nowoczesność Józio kompromituje; tradycjonalistami są ciotka Hurlecka i wuj Konstanty;

Pimko to profesor-belfer, który upupia Józia i sam wpada w formę (szafa u Młodziaków) — nie dyrektor szkoły (dyrektor to Piórkowski);

Syfon i Miętus to dwaj uczniowie-przywódcy obozów (niewinność vs chłopactwo); pojedynek na miny wygrywa Miętus przez „gwałt przez uszy";

powieść kończy się ucieczką Józia z Zosią i zdaniem o gębie — nie ślubem ani powrotem do domu;

słowa o Słowackim („wielkim poetą był") wypowiada profesor Bladaczka, nie Pimko; Gałkiewicz pyta, „jak zachwyca, kiedy nie zachwyca";

Jeden lub dwa takie błędy obniżają wynik zadania, trzy — zerują je. Błąd świadczący o nieznajomości lektury zeruje od razu.

📋 Zadanie 54 — Groteskowy obraz świata

Groteskowy obraz świata. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Kierunki tezy (przykładowe — Twoja może być inna, byle sporna i obroniona tekstem):

Groteska w „Ferdydurke" nie jest ozdobą, lecz metodą poznania: świat pokazany w deformacji (pojedynek na miny, kupa, szafa) odsłania to, czego realizm nie widzi — że ludzie nie mają twarzy, tylko gęby przyprawione przez innych.
Gombrowicz buduje groteskę z powtórzenia: każde z trzech środowisk (szkoła, Młodziakowie, Bolimowo) kończy się tą samą „kupą" — obraz świata jest groteskowy, bo mechanizm formy jest wszędzie identyczny, tylko kostiumy inne.
Groteskowy świat „Ferdydurke" jest światem bez wyjścia i bez tragedii: bohater nie może uciec od formy, ale może się z niej śmiać — groteska jest u Gombrowicza jedyną dostępną wolnością, i dlatego powieść kończy się „bombą", nie morałem.

Sceny, które dowodzą:

Pimko upupia trzydziestoletniego Józia i prowadzi go do szkoły; dyrektor Piórkowski pokazuje uczniów jak eksponaty. → deformacja od pierwszej sceny — dorosły zamieniony w ucznia, szkoła jako muzeum niewinności
Lekcja polskiego: Bladaczka — „Słowacki wielkim poetą był, bo wielkim poetą był"; Gałkiewicz: „jak zachwyca, kiedy nie zachwyca". → groteska języka — pusta formuła powtarzana jako prawda; szkoła produkuje gęby
Pojedynek na miny Syfona z Miętusem; „gwałt przez uszy"; kupa. → absurd jako obraz walki form — niewinność i chłopactwo to dwie maski, obie kończą się chaosem
Młodziakowie: nowoczesna higiena, łydka Zuty; nocą Pimko i Kopyrda w szafie, awantura, kupa. → nowoczesność zdeformowana tak samo jak tradycja — groteska nie oszczędza postępu
Bolimowo: Miętus i parobek („daj gębę"), chłopi szczekający, Konstanty bijący Walka; ucieczka z Zosią i „nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę". → groteska jako diagnoza świata społecznego — pan i cham to formy, a bohater wpada z jednej w drugą

Konteksty (i co z nich wynika):

„Tango" Mrożka — dramat groteskowy trzydzieści lat później: rodzina bez formy i syn, który jej szuka — porównanie pokazuje, że Mrożek odwraca Gombrowicza (Artur chce formy, Józio przed nią ucieka), a świat pozostaje groteskowy.
Bachtin — karnawał i groteska ludowa (Rabelais) — nazywa mechanizm „kupy": odwrócenie hierarchii, śmiech ciała nad powagą; kontekst pozwala pokazać, że groteska Gombrowicza ma tradycję i funkcję wyzwalającą.
Goya „Kaprysy", Bosch — deformacja w malarstwie jako sposób mówienia prawdy o społeczeństwie — kontekst wizualny do tezy, że groteska poznaje, a nie tylko bawi.

Pytania, które może zadać komisja:

Dlaczego każde z trzech środowisk w powieści kończy się „kupą"? Co to mówi o obrazie świata?
Czy groteska w „Ferdydurke" jest śmieszna, czy przerażająca? Wskaż scenę, w której jest jednym i drugim.
Co Gombrowicz mógłby powiedzieć realistycznie, a mówi groteską — i co by stracił?

⚠️ Pułapka: definicja groteski bez scen (komisja chce pojedynku na miny i szafy, nie słownika); streszczenie fabuły bez pokazania, CO deformacja odsłania (forma, gęba).

📋 Zadanie 55 — Człowiek wobec presji otoczenia

Człowiek wobec presji otoczenia. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Kierunki tezy (przykładowe — Twoja może być inna, byle sporna i obroniona tekstem):

„Ferdydurke" mówi, że człowiek nie tyle ulega presji otoczenia, ile z niej powstaje: Józio nie ma „ja", które można by obronić — każde środowisko przyprawia mu inną gębę, a on pod każdą jest kimś innym; presja nie zniekształca człowieka, ona go tworzy.
Bunt przeciw presji jest u Gombrowicza tylko zmianą formy: Miętus buntuje się przeciw niewinności i wpada w chłopactwo, Józio rozbija nowoczesność Młodziaków i ląduje w romansie z Zosią — „nie ma ucieczki przed gębą, jak tylko w inną gębę".
Jedyną obroną przed presją otoczenia jest u Gombrowicza świadomość: bohater-narrator widzi mechanizm formy i opisuje go z dystansu — nie wygrywa z otoczeniem, ale wie, co ono z nim robi, i to jest cała wolność, jaką powieść dopuszcza.

Sceny, które dowodzą:

Upupienie: Pimko traktuje trzydziestolatka jak chłopca, Józio czuje, jak „maleje", i nie umie się bronić. → presja działa natychmiast i fizycznie — wystarczy, że ktoś cię widzi jako dziecko, a nim jesteś
Obozy Syfona i Miętusa: uczniowie muszą wybrać niewinność albo chłopactwo; kto nie wybierze, zostaje wciągnięty; Kopyrda jako „obojętny". → otoczenie nie zostawia miejsca poza formą — nawet obojętność jest stanowiskiem
Młodziakowie i Zuta: Józio ulega nowoczesnej łydce, a potem z zazdrości i wstydu podrzuca listy, żeby rozbić formę rodziny. → presja rodzi bunt, a bunt rodzi nową presję — Józio niszczy formę, bo sam jej uległ
Bolimowo: Miętus wobec parobka — „daj gębę"; chłopi szczekają na państwo; Konstanty bije Walka. → forma pańska i chamska trzymają obie strony — pan nie może nie być panem, cham chamem
Finał: ucieczka z Zosią i natychmiastowa gęba kochanka; „Koniec i bomba". → ucieczka przed presją kończy się kolejną presją — powieść zamyka się śmiechem, nie wyzwoleniem

Konteksty (i co z nich wynika):

Sartre — „piekło to inni" („Przy drzwiach zamkniętych"), egzystencjalizm — filozoficzne nazwanie gęby: człowiek jest tym, kim widzą go inni; kontekst pokazuje, że Gombrowicz wyprzedza Sartre'a i pisze o tym samym śmiechem zamiast traktatem.
eksperymenty Ascha i Milgrama — konformizm i posłuszeństwo — psychologia społeczna potwierdza intuicję powieści: ludzie ulegają grupie wbrew własnym oczom; kontekst pozwala przenieść „Ferdydurke" z literatury do wiedzy o człowieku.
„Rok 1984" Orwella — presja otoczenia doprowadzona do systemu, w którym Winston kończy, kochając Wielkiego Brata — porównanie pokazuje różnicę: u Orwella presja niszczy, u Gombrowicza jest warunkiem istnienia, więc nie ma przed czym bronić.

Pytania, które może zadać komisja:

Czy Józio w ogóle ma własne „ja", które otoczenie by zniekształcało? Co mówi o tym zakończenie?
Czy bunt Miętusa jest wolnością, czy tylko inną formą? Uzasadnij sceną z Bolimowa.
Co Gombrowicz proponuje człowiekowi wobec presji — walkę, ucieczkę czy coś trzeciego?

⚠️ Pułapka: odczytanie „Ferdydurke" jako powieści o buncie, który wygrywa — tekst mówi, że każda ucieczka to nowa gęba; brak pojęć autora (forma, gęba, pupa) w odpowiedzi oznacza, że uczeń nie czytał utworu, tylko o nim.

🌍 Bank kontekstów do tej lektury

Kontekst liczy się tylko wtedy, gdy mówisz, co z niego wynika dla Twojej tezy. Wybieraj ten, który znasz najlepiej:

„Tango" Mrożka — forma i jej brak w dramacie groteskowym; Artur szuka formy, Józio przed nią ucieka.
„Wesele" Wyspiańskiego — bratanie się inteligencji z chłopami — Miętus i parobek Walek jako parodia bronowickiej chłopomanii.
„Rok 1984" Orwella — presja systemu na jednostkę — totalitarna wersja tego, co u Gombrowicza jest międzyludzkie.
Kafka „Proces" — absurd i groteska jako obraz świata; bohater w trybach mechanizmu.
Schulz „Sklepy cynamonowe" — groteska i mityzacja w prozie lat 30. — drugi biegun awangardy.
Witkacy „Szewcy", teoria Czystej Formy — groteska w dramacie międzywojennym; forma jako temat.
Sartre — „piekło to inni", egzystencjalizm — człowiek określany przez spojrzenie innych — filozoficzne nazwanie „gęby".
Bachtin — karnawał i groteska (Rabelais) — śmiech odwracający hierarchie; „kupa" jako karnawałowy chaos.
Zapolska „Moralność pani Dulskiej" — forma mieszczańska (pozór) sto lat wcześniej; Dulska jako gęba.
szkoła II RP, spór o nowoczesność (sport, higiena, „nowa kobieta") — realia, które Gombrowicz parodiuje w Młodziakach.
Bosch, Goya — „Kaprysy", malarstwo groteskowe — ikonografia deformacji.
Gombrowicz „Dziennik", „Trans-Atlantyk" — ten sam autor o formie polskiej i o synczyźnie.
psychologia społeczna — konformizm (eksperymenty Asch, Milgram) — presja grupy jako fakt naukowy; kontekst do „międzyludzkiego".
film Skolimowskiego „Ferdydurke" (1991) — ekranizacja groteski — kontekst kulturowy.

📌 Najważniejsze w pigułce

Teza to Twoje zdanie, któremu da się zaprzeczyć — nie zapowiedź tematu.
Dwa argumenty = dwie sceny + zdanie „a to dowodzi, że…" przy każdej.
Kontekst bez wniosku to ozdoba: spadek z przedziału 8–5 do 4–1 pkt.
Komisja dopyta o to, co sam przywołałeś — mów o tym, co znasz najlepiej.
Trzy poważne błędy rzeczowe zerują zadanie; jeden kardynalny — od razu.

🔍 Sprawdź, czy umiesz

[ ] Zadanie 54: postawić tezę, wskazać dwie sceny i kontekst z wnioskiem.
[ ] Zadanie 55: postawić tezę, wskazać dwie sceny i kontekst z wnioskiem.

Ucz się tej jednostki z asystentem