Kultura logiczna — definicje, uzasadnianie i schematy wnioskowań

🎯 Po co Ci to?

Jednostka 1.2 pokazała budowę argumentu i kilka błędów, które najczęściej psują dyskusję. Ta jednostka daje narzędzia dokładniejsze: jak ułożyć poprawną definicję i rozpoznać wadliwą, na czym opieramy zdania, których nie wyprowadzamy z innych zdań, i jak wygląda pięć schematów wnioskowań, na których stoi większość argumentów filozoficznych. Te same narzędzia są potrzebne na maturze z filozofii: przy analizie tekstu trzeba nazwać schemat rozumowania, uzupełnić brakującą przesłankę albo ocenić, czy definicja jest za szeroka.

✅ Czego się nauczysz

odróżnić zdanie w sensie logicznym od pytania i rozkazu;
rozpoznać trzy wady wypowiedzi: sprzeczność wewnętrzną, nieostrość i wieloznaczność;
zbudować definicję klasyczną, nazwać odmiany definicji i wskazać wady definicji (nieadekwatność, ignotum per ignotum, błędne koło);
wyjaśnić, czym jest uzasadnianie bezpośrednie: spostrzeżenie, introspekcja i trzy rodzaje intuicji;
rozpoznać i zapisać w języku rachunku zdań pięć schematów wnioskowań oraz uzupełnić entymemat;
odróżnić błąd materialny od formalnego, rozpoznać ekwiwokację i nieuczciwe chwyty w dyskusji.

🔁 Przypomnij sobie

Argument to zbiór zdań, w którym przesłanki uzasadniają wniosek. Wnioskowanie dedukcyjne gwarantuje prawdziwość wniosku, jeśli przesłanki są prawdziwe; indukcyjne daje tylko prawdopodobieństwo. Wszystko, co tu poznasz, jest rozwinięciem tych dwóch zdań.

📘 Wyjaśnienie

Zdania, pytania i rozkazy

Logika bada przede wszystkim zdania w sensie logicznym, czyli wypowiedzi, które są prawdziwe albo fałszywe: „Woda wrze w stu stopniach przy ciśnieniu normalnym", „Platon był uczniem Sokratesa". Pytanie („Czy Platon był uczniem Sokratesa?") ani rozkaz („Przeczytaj «Obronę Sokratesa»!") nie są ani prawdziwe, ani fałszywe.

Nie znaczy to, że nie mają ze zdaniami związku. Każde pytanie coś zakłada: „Dlaczego Sokrates wypił cykutę?" zakłada zdanie „Sokrates wypił cykutę". Pytanie z fałszywym założeniem („Kiedy przestałeś ściągać na klasówkach?") jest pytaniem podchwytliwym — każda bezpośrednia odpowiedź przyznaje coś, czego być może nie było. Rozkaz z kolei zwykle opiera się na zdaniu o powinności: za „Zamknij drzwi!" stoi „Drzwi powinny być zamknięte".

📐 DEFINICJA — zdanie w sensie logicznym: wypowiedź, która jest prawdziwa albo fałszywa.

Czym to NIE jest: pytanie (interrogatyw) i rozkaz (imperatyw) nie są zdaniami w sensie logicznym, choć zakładają zdania albo się na nich opierają.

Trzy wady wypowiedzi

Sprzeczność wewnętrzna. Wyrażenie „kwadratowe koło" nie jest po prostu fałszywe — ono niczego nie może oznaczać, bo jego części wykluczają się nawzajem. Zdanie „Warszawa leży nad Odrą" jest fałszywe, ale mogłoby być prawdziwe, gdyby świat wyglądał inaczej. Zdanie „Liczba siedem jest zielona" jest nonsensowne: przypisuje liczbie cechę, której liczby w ogóle nie mogą mieć.

Nieostrość. Słowo „wysoki", „łysy" czy „młody" nie ma wyraźnej granicy. Człowiek, który ma 180 cm, jest wysoki; ten, kto ma 150 cm, nie jest; a o kimś, kto ma 173 cm, trudno rozstrzygnąć. Nieostrość nie jest błędem samego słowa — wiele nazw musi być nieostrych — staje się wadą dopiero wtedy, gdy spór toczy się właśnie o przypadek graniczny.

Wieloznaczność. „Zamek" to przyrząd do drzwi albo budowla, „pióro" to część upierzenia albo przyrząd do pisania. Dopóki kontekst rozstrzyga znaczenie, nic złego się nie dzieje. Kłopot zaczyna się, gdy ktoś w jednym rozumowaniu używa słowa raz w jednym, raz w drugim sensie — to błąd ekwiwokacji, do którego jeszcze wrócimy. (Z wieloznaczności wypowiedzeń Kazimierz Twardowski wyprowadził argument przeciw „prawdom względnym" — jednostka 11.4.)

📐 DEFINICJA — wyrażenie sprzeczne wewnętrznie: wyrażenie, którego części się wykluczają, więc nie może niczego oznaczać (np. „kwadratowe koło").

Czym to NIE jest: to nie jest zdanie fałszywe (może być prawdziwe w innej sytuacji) ani nonsensowne (łączy słowa, które w ogóle do siebie nie pasują).

📐 DEFINICJA — nieostrość: cecha nazwy, dla której istnieją przedmioty, o których nie da się rozstrzygnąć, czy się do niej zaliczają (np. „wysoki", „łysy").

Definicje i ich wady

Definicja ma ustalić albo wyjaśnić znaczenie wyrażenia. Najważniejsza jest definicja klasyczna, która wskazuje rodzaj najbliższy i różnicę gatunkową:

Kwadrat to prostokąt, który ma wszystkie boki równe.

Wyrażenie definiowane („kwadrat") to definiendum, słowo „to" (albo „jest to") — łącznik, a wyrażenie definiujące („prostokąt, który ma wszystkie boki równe") — definiens. W definiensie „prostokąt" jest rodzajem najbliższym, a „ma wszystkie boki równe" — różnicą, która odróżnia kwadraty od innych prostokątów.

Obok definicji klasycznej istnieją definicje nieklasyczne:

ostensywna — przez wskazanie przykładów: „Czerwony to taki kolor" (wskazując truskawkę, mak i wóz strażacki);
enumeratywna — przez wyliczenie wszystkich przedmiotów, do których nazwa się odnosi: „Planety Układu Słonecznego to Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran i Neptun";
kontekstowa — definiuje wyrażenie w zdaniu, w którym występuje: „x jest dziadkiem y wtedy i tylko wtedy, gdy x jest ojcem jednego z rodziców y".

Definicja może być wadliwa. Najczęstsza wada to nieadekwatność, czyli niezgodność zakresu definiensa z zakresem definiendum:

za szeroka — definiens obejmuje także przedmioty spoza definiendum: „Kwadrat to czworokąt o równych bokach" (obejmuje też romby, które nie są kwadratami);
za wąska — definiens pomija część przedmiotów definiendum: „Samochód to czterokołowy pojazd z silnikiem spalinowym" (pomija samochody elektryczne);
krzyżowa — jednocześnie za szeroka i za wąska: „Ptak to zwierzę, które lata" (obejmuje nietoperze, pomija pingwiny).

Dwie kolejne wady to ignotum per ignotum („nieznane przez nieznane") — definiowanie wyrazu za pomocą wyrazów równie niezrozumiałych dla odbiorcy („Ekwiwokacja to błąd homonimii") — oraz błędne koło w definiowaniu, gdy definiens zawiera definiendum wprost („Prawda to to, co prawdziwe") albo pośrednio („Logika to nauka uprawiana przez logików; logik to ktoś, kto uprawia logikę").

💭 Pomyśl: Czy definicja „Człowiek to istota, która mówi" jest za szeroka, za wąska, czy krzyżowa?

Sprawdź odpowiedź

Najlepiej uzasadnić odpowiedź, że jest za wąska: pomija ludzi, którzy nie mówią — niemowlęta, osoby niemówiące z powodu choroby. Można bronić też odpowiedzi „krzyżowa", jeśli uzna się, że mówią także papugi — wtedy definicja jednocześnie obejmuje nie-ludzi. Rozstrzyga znaczenie słowa „mówi": czy to wydawanie dźwięków przypominających słowa, czy używanie języka. To dobry przykład, że ocena definicji zależy od tego, jak rozumiemy słowa w definiensie.

📐 DEFINICJA — definicja klasyczna: definicja wskazująca rodzaj najbliższy i różnicę gatunkową; składa się z definiendum, łącznika i definiensa.

📐 DEFINICJA — definicja nieadekwatna: definicja, w której zakres definiensa nie pokrywa się z zakresem definiendum — jest za szeroka, za wąska albo krzyżowa.

Uzasadnianie bezpośrednie

Nie każde zdanie uzasadniamy innymi zdaniami. Łańcuch uzasadnień musi się gdzieś zaczynać, a zaczyna się od uzasadniania bezpośredniego.

Spostrzeżenie to uzasadnienie zdania o świecie zewnętrznym przez doświadczenie zmysłowe: „Za oknem pada śnieg" — bo to widzę. Takie zdanie może sprawdzić każdy, kto stanie przy tym samym oknie. Introspekcja to wgląd we własne przeżycia: „Boli mnie głowa", „Jestem zdenerwowany". Tego nikt poza mną nie sprawdzi bezpośrednio — inni mogą tylko wnioskować z mojego zachowania.

Trzecie źródło to intuicja, ale to słowo ma kilka znaczeń:

intuicja intelektualna — bezpośrednie uchwycenie prawdy rozumem, bez rozumowania i bez zmysłów, np. że całość jest większa od części albo że rzecz nie może jednocześnie być i nie być; na takiej intuicji budował Kartezjusz (dział 8);
intuicja aksjologiczna — bezpośrednie uchwycenie wartości albo powinności, np. że okrucieństwo jest złe; na niej opierają się etyka wartości Maksa Schelera (jednostka 11.1) i etyka niezależna Tadeusza Kotarbińskiego (jednostka 11.4);
intuicja w sensie potocznym — przeczucie, domysł, trafne „wyczucie", którego nie umiemy uzasadnić.

📐 DEFINICJA — uzasadnianie bezpośrednie: uzasadnianie zdania bez wyprowadzania go z innych zdań — przez spostrzeżenie, introspekcję albo intuicję.

📐 DEFINICJA — introspekcja: bezpośredni wgląd we własne przeżycia psychiczne; zdania oparte na introspekcji może bezpośrednio sprawdzić tylko ich podmiot.

Wnioskowanie niezawodne i zawodne, entymemat

Wnioskowanie niezawodne (dedukcyjne) opiera się na wynikaniu logicznym: gdy przesłanki są prawdziwe, wniosek nie może być fałszywy. Wnioskowanie zawodne (niededukcyjne) takiej gwarancji nie daje. Oprócz indukcji należy do nich wnioskowanie redukcyjne, czyli od skutku do przyczyny, zwane też wnioskowaniem do najlepszego wyjaśnienia: „Galaktyki przyciągają silniej, niż wynikałoby z widocznej materii; zatem istnieje materia, której nie widzimy". Wniosek może być świetnym wyjaśnieniem, ale z przesłanki nie wynika — możliwe są inne wyjaśnienia.

⚠️ Zawodność dotyczy związku przesłanek z wnioskiem, nie ich prawdziwości. Wnioskowanie nie staje się zawodne dlatego, że pomiar mógł być błędny — to byłby zarzut wobec przesłanki.

W codziennych rozumowaniach często pomijamy przesłankę, która wydaje się oczywista. Takie wnioskowanie to entymemat: „Sokrates jest człowiekiem, więc jest śmiertelny" — pominięto przesłankę „Każdy człowiek jest śmiertelny". Żeby ocenić entymemat, trzeba najpierw dopisać brakującą przesłankę, i to taką, która razem z podanymi daje wniosek, a nie po prostu go powtarza.

📐 DEFINICJA — entymemat: wnioskowanie, w którym pominięto co najmniej jedną przesłankę (zwykle uznaną za oczywistą).

Kiedy zdanie złożone jest prawdziwe

Logika opisuje schematy, w których wniosek wynika z przesłanek niezależnie od treści zdań. Zapisujemy je w języku rachunku zdań: litery p, q, r zastępują zdania, ¬ znaczy „nie", ∧ „i", ∨ „lub", a → „jeśli…, to…". O prawdziwości zdania złożonego rozstrzyga wyłącznie prawdziwość jego członów:

Zdanie	Prawdziwe, gdy…	Fałszywe, gdy…
negacja ¬p	p jest fałszywe	p jest prawdziwe
koniunkcja p ∧ q	oba człony są prawdziwe	choć jeden człon jest fałszywy
alternatywa p ∨ q	choć jeden człon jest prawdziwy	oba człony są fałszywe
implikacja p → q	w każdym innym przypadku	poprzednik p jest prawdziwy, a następnik q fałszywy

⚠️ Implikacja z fałszywym poprzednikiem jest prawdziwa: obietnica „Jeśli jutro będzie padać, zostanę w domu" nie zostaje złamana, gdy nie pada — dotyczyła tylko deszczowego dnia. A alternatywa jest prawdziwa już wtedy, gdy prawdziwy jest jeden jej człon — drugiego nie trzeba sprawdzać.

Pięć schematów wnioskowań

Nazwa	Schemat	Przykład
modus ponendo ponens	p → q; p; zatem q	Jeśli pada, ulica jest mokra. Pada. Zatem ulica jest mokra.
modus tollendo tollens	p → q; ¬q; zatem ¬p	Jeśli pada, ulica jest mokra. Ulica nie jest mokra. Zatem nie pada.
modus tollendo ponens	p ∨ q; ¬p; zatem q	Spotkanie jest w szkole albo w bibliotece. Nie jest w szkole. Zatem jest w bibliotece.
sylogizm hipotetyczny	p → q; q → r; zatem p → r	Jeśli się uczę, rozumiem. Jeśli rozumiem, zdaję. Zatem jeśli się uczę, zdaję.
dylemat konstrukcyjny prosty	p → r; q → r; p ∨ q; zatem r	Jeśli zostanę, spóźnię się. Jeśli pojadę objazdem, spóźnię się. Zostanę albo pojadę objazdem. Zatem spóźnię się.

Modus tollendo ponens nazywa się też sylogizmem alternatywnym (dysjunkcyjnym). W dylemacie konstrukcyjnym prostym obie implikacje mają ten sam następnik (r); gdyby miały różne, byłby to dylemat złożony.

💭 Pomyśl: „Jeśli pada, ulica jest mokra. Ulica jest mokra. Zatem pada." Który ze schematów w tabeli to jest?

Sprawdź odpowiedź

Żaden. To tylko podobne do modus ponens, ale druga przesłanka potwierdza następnik, a nie poprzednik. Ulica może być mokra, bo przejechała polewaczka — wniosek nie wynika. Ten błąd nazywa się potwierdzaniem następnika; jego bliźniak to zaprzeczanie poprzednika („Jeśli pada, ulica jest mokra. Nie pada. Zatem ulica nie jest mokra"). Oba są błędami formalnymi.

📐 DEFINICJA — wynikanie logiczne: zdanie wynika logicznie ze zbioru zdań, gdy nie jest możliwe, żeby wszystkie te zdania były prawdziwe, a ono fałszywe — i to na mocy samej formy zdań.

Błąd materialny, błąd formalny i ekwiwokacja

Rozumowanie można ocenić z dwóch stron. Błąd materialny polega na tym, że któraś przesłanka jest fałszywa, choć schemat jest poprawny: „Wszystkie ptaki latają. Pingwin jest ptakiem. Zatem pingwin lata". Błąd formalny polega na tym, że wniosek nie wynika z przesłanek, choćby były prawdziwe — jak w potwierdzaniu następnika.

Dwa błędy zasługują na osobną nazwę. Błędne koło w rozumowaniu (petitio principii) omawia jednostka 1.2: wniosek jest ukryty w przesłankach. Ekwiwokacja polega na użyciu tego samego słowa w dwóch znaczeniach w jednym rozumowaniu: „Każda gwiazda świeci własnym światłem. Ta piosenkarka jest gwiazdą. Zatem świeci własnym światłem". Rozumowanie wygląda na poprawne, ale słowo „gwiazda" zmienia znaczenie między przesłankami.

📐 DEFINICJA — błąd materialny / błąd formalny: błąd materialny — fałszywa przesłanka przy poprawnym schemacie; błąd formalny — wniosek nie wynika z przesłanek.

📐 DEFINICJA — ekwiwokacja: błąd polegający na użyciu tego samego wyrażenia w różnych znaczeniach w obrębie jednego rozumowania.

Dyskusja i jej nieuczciwe chwyty

Dyskusja to spór prowadzony po to, żeby rozstrzygnąć, kto ma rację, i to za pomocą argumentów. Wymiana poglądów nie musi niczego rozstrzygać — strony przedstawiają swoje stanowiska. Rzetelna dyskusja wymaga dwóch rodzajów reguł. Parlamentarne: ustalony porządek wypowiedzi, prawdomówność i życzliwe nastawienie dyskutantów do siebie. Logiczne: zrozumiałość wypowiedzi oraz ustalenie, o co się spieramy i od jakich założeń wychodzimy.

Jednostka 1.2 omawia ad hominem (w podstawie programowej nazywany ad personam) i ad ignorantiam. Trzy kolejne chwyty erystyczne:

ad vanitatem — odwołanie do próżności rozmówcy, pochlebstwo zamiast argumentu: „Ktoś tak inteligentny jak Ty na pewno się ze mną zgodzi";
ad verecundiam — powołanie się na autorytet w sprawie, w której nie jest on autorytetem albo w której sam autorytet nie wystarcza: „Znany aktor mówi, że ten suplement leczy przeziębienie";
ad populum — odwołanie się do opinii większości albo do emocji tłumu: „Wszyscy tak myślą, więc to prawda".

📐 DEFINICJA — chwyt erystyczny: nieuczciwy sposób prowadzenia sporu, który ma dać zwycięstwo bez rzeczowego uzasadnienia (np. ad personam, ad ignorantiam, ad vanitatem, ad verecundiam, ad populum).

⚠️ Uwaga, pułapka

Kierunek nieadekwatności. Definicja jest za szeroka, gdy definiens obejmuje za dużo — łatwo to odwrócić. Test: znajdź przedmiot, który pasuje do definiensa, a nie jest definiowaną rzeczą. Jeśli taki istnieje — definicja jest za szeroka. Jeśli istnieje definiowana rzecz, która do definiensa nie pasuje — za wąska.

Brakująca przesłanka to nie wniosek. Uzupełniając entymemat, nie wpisuj wniosku jako przesłanki — to byłoby błędne koło. Przesłanka ma razem z podanymi dawać wniosek.

Schemat liczy się formą, nie treścią. O tym, czy to modus tollens, rozstrzyga układ przesłanek (implikacja i zaprzeczenie następnika), a nie to, czy wniosek brzmi rozsądnie.

📐 Definicje tej lekcji

📐 DEFINICJA — zdanie w sensie logicznym: wypowiedź prawdziwa albo fałszywa.

📐 DEFINICJA — definicja klasyczna: rodzaj najbliższy + różnica gatunkowa; definiendum, łącznik, definiens.

📐 DEFINICJA — definicja nieadekwatna: za szeroka, za wąska albo krzyżowa.

📐 DEFINICJA — uzasadnianie bezpośrednie: przez spostrzeżenie, introspekcję albo intuicję, bez wyprowadzania z innych zdań.

📐 DEFINICJA — entymemat: wnioskowanie z pominiętą przesłanką.

📐 DEFINICJA — wynikanie logiczne: niemożliwe, by przesłanki były prawdziwe, a wniosek fałszywy.

📐 DEFINICJA — ekwiwokacja: użycie tego samego wyrażenia w różnych znaczeniach w jednym rozumowaniu.

📌 Najważniejsze w pigułce

Zdanie w sensie logicznym jest prawdziwe albo fałszywe; pytanie i rozkaz — nie, choć coś zakładają.
Wady wypowiedzi: sprzeczność wewnętrzna, nieostrość, wieloznaczność.
Definicja klasyczna: definiendum + łącznik + definiens (rodzaj najbliższy + różnica gatunkowa); nieklasyczne: ostensywna, enumeratywna, kontekstowa. Wady: za szeroka, za wąska, krzyżowa, ignotum per ignotum, błędne koło.
Uzasadnianie bezpośrednie: spostrzeżenie, introspekcja, intuicja (intelektualna, aksjologiczna, potoczna).
Prawdziwość zdań złożonych: alternatywa prawdziwa, gdy choć jeden człon prawdziwy; implikacja fałszywa tylko przy prawdziwym poprzedniku i fałszywym następniku.
Pięć schematów: modus ponens, modus tollens, modus tollendo ponens, sylogizm hipotetyczny, dylemat konstrukcyjny prosty.
Błąd materialny (fałszywa przesłanka) ≠ błąd formalny (brak wynikania); ekwiwokacja — zmiana znaczenia słowa w rozumowaniu.

🎒 Zadania

Zadanie 1.4.1. Oceń definicje i wskaż wadę: (a) „Trójkąt to figura mająca trzy boki". (b) „Kot to zwierzę domowe, które miauczy i mieszka z człowiekiem". (c) „Sprawiedliwość to cecha człowieka sprawiedliwego".

Pokaż rozwiązanie

(a) Poprawna w geometrii płaskiej, jeśli „figura" znaczy wielokąt: każdy wielokąt o trzech bokach jest trójkątem i odwrotnie. (b) Za wąska: pomija koty dzikie i bezdomne, które z człowiekiem nie mieszkają. (c) Błędne koło: definiens zawiera słowo pochodne od definiendum. Gdzie łatwo o błąd: w (b) mylenie „za wąska" z „za szeroka" — sprawdź, czy da się wskazać kota, który do definiensa nie pasuje (tak), czy nie-kota, który do niego pasuje.

Zadanie 1.4.2. Nazwij schemat i zapisz go w języku rachunku zdań: „Jeśli uczeń przygotował się do klasówki, to zna odpowiedzi. Nie zna odpowiedzi. Zatem nie przygotował się do klasówki".

Pokaż rozwiązanie

Modus tollendo tollens: p → q; ¬q; zatem ¬p, gdzie p = „uczeń przygotował się do klasówki", q = „uczeń zna odpowiedzi". Schemat jest poprawny formalnie. Czy wnioskowanie jest dobre, zależy jeszcze od prawdziwości pierwszej przesłanki — można się przygotować i mimo to czegoś nie znać (ewentualny błąd materialny).

Zadanie 1.4.3. Uzupełnij entymemat: „Ta liczba jest podzielna przez cztery, więc jest parzysta".

Pokaż rozwiązanie

Pominięta przesłanka: „Każda liczba podzielna przez cztery jest parzysta". Nie wolno dopisać „Ta liczba jest parzysta" — to wniosek, a nie przesłanka.

Zadanie 1.4.4. Wskaż błąd: „Nic nie jest lepsze niż wieczne szczęście. Kanapka z serem jest lepsza niż nic. Zatem kanapka z serem jest lepsza niż wieczne szczęście".

Pokaż rozwiązanie

Ekwiwokacja: słowo „nic" w pierwszej przesłance znaczy „żadna rzecz" („nie istnieje rzecz lepsza niż…"), a w drugiej — „brak czegokolwiek". Po ujednoliceniu znaczenia wniosek nie wynika.

Zadanie 1.4.5. Rozpoznaj chwyty erystyczne: (a) „Przecież tak rozsądna osoba jak Ty nie poprze tego absurdu". (b) „Większość internautów uważa, że szczepionki szkodzą". (c) „Nikt nie udowodnił, że duchy nie istnieją".

Pokaż rozwiązanie

(a) ad vanitatem (pochlebstwo zamiast argumentu); (b) ad populum (liczba zwolenników nie rozstrzyga o prawdzie); (c) ad ignorantiam (brak dowodu nieistnienia nie dowodzi istnienia).

Zadanie 1.4.6. Z pewnego tekstu wynika, że „Sokrates został skazany na śmierć" i że „wyrok podzielił Ateńczyków". Nie wynika z niego, czy „Sokrates mógł uciec z więzienia". Które zdanie jest prawdziwe w świetle tekstu: (a) „Jeśli Sokrates został skazany, to wyrok nie podzielił Ateńczyków". (b) „Sokrates mógł uciec z więzienia albo został skazany na śmierć".

Pokaż rozwiązanie

(b). To alternatywa, a alternatywa jest prawdziwa, gdy choć jeden człon jest prawdziwy — drugi człon („został skazany na śmierć") wynika z tekstu, więc o pierwszym nie trzeba nic wiedzieć. (a) jest fałszywe: implikacja ma prawdziwy poprzednik i fałszywy następnik. Gdzie łatwo o błąd: odrzucenie (b), bo „nie wiadomo, czy mógł uciec" — alternatywa tego nie wymaga.

🔍 Sprawdź, czy umiesz

[ ] Odróżnić zdanie w sensie logicznym od pytania i rozkazu i wskazać założenie pytania.
[ ] Odróżnić wyrażenie sprzeczne wewnętrznie od fałszywego i nonsensownego.
[ ] Zbudować definicję klasyczną i ocenić, czy definicja jest za szeroka, za wąska albo krzyżowa.
[ ] Wyjaśnić różnicę między spostrzeżeniem a introspekcją i nazwać trzy rodzaje intuicji.
[ ] Rozpoznać i zapisać pięć schematów wnioskowań oraz uzupełnić entymemat.
[ ] Odróżnić błąd materialny od formalnego i rozpoznać ekwiwokację oraz chwyty erystyczne.

Ucz się tej jednostki z asystentem